ध्रुवसागर शर्मा
दसैंको आगमनसँगै नेपाली घरआँगनमा एउटा परिचित दृश्य देखिन्छ । जमरा पहेँलपुर बनेका हुन्छन्, घरमा दुर्गा भवानीको पूजा आराधना भइरहेको हुन्छ र विजयादशमीका दिन मान्यजनको हातबाट निधारमा रातो टीका तथा कानमा जमरा लगाएर आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। निधारमा सजिने त्यही रातो टीकाभित्र चामलका सग्ला गेडा हुन्छन्, जसलाई धार्मिक भाषामा ‘अक्षता’ भनिन्छ।
देख्दा सामान्य लाग्ने चामलका ती गेडाले नेपाली समाजमा धर्म, दर्शन, कृषि, प्रकृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको गहिरो अर्थ बोकेका छन् ।
दसैंमा लगाइने अक्षता केवल निधार सजाउने सामग्री होइन, यो देवीप्रतिको श्रद्धा, अन्नप्रतिको सम्मान, जीवनको पूर्णता र सुखसमृद्धिको कामनासँग जोडिएको परम्परागत प्रतीक पनि हो । दसैंको टीका लगाउँदा मान्यजनले दिने आशीर्वादसँगै पुस्तान्तरण हुँदै आएको विश्वास, अनुभव र पारिवारिक आत्मीयता पनि एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छ। त्यसैले अक्षताको एउटा सानो गेडामा नेपाली समाजको ठूलो सांस्कृतिक कथा लुकेको छ।
अक्षता ः नटुटेको अन्न, पूर्णताको प्रतीक
संस्कृतको ‘अक्षत’ शब्दको सामान्य अर्थ नखण्डित, नभाँचिएको वा क्षति नपुगेको भन्ने हुन्छ। धार्मिक अनुष्ठानमा अक्षता भन्नाले विशेषतः सग्ला चामलका गेडालाई बुझिन्छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशले पनि अक्षतालाई देवकार्य, पितृकार्य, पूजा तथा टीका लगाउन प्रयोग गरिने चामलका सग्ला गेडाका रूपमा परिभाषित गरेको छ।
अक्षताको नाममै यसको प्रतीकात्मक अर्थ लुकेको छ। गेडा नटुटेको हुनुले पूर्णता, अखण्डता र निरन्तरताको भाव दिन्छ। पूजा तथा शुभकार्यमा अक्षता अर्पण गर्दा जीवनमा सुख, शान्ति, उन्नति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामना व्यक्त गरिन्छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा अक्षता केवल दसैंमा मात्र प्रयोग हुँदैन। विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, पूजापाठ, शुभसाइत तथा विभिन्न संस्कारमा पनि अक्षताको महत्व छ । कतिपय अनुष्ठानमा चामलका गेडा देवतालाई अर्पण गरिन्छन् भने कतिपयमा सहभागी व्यक्तिको शिरमा छर्किने वा निधारमा लगाउने गरिन्छ।यसले अक्षता नेपाली धार्मिक जीवनको दसैंसँग मात्र सीमित नभई जन्मदेखि विवाह र अन्य संस्कारसम्म फैलिएको सांस्कृतिक प्रतीक भएको देखाउँछ।
दुर्गा भवानीको प्रसाद र शक्तिको आराधना
विजयादशमीको टीकालाई नेपाली हिन्दू परम्परामा नवदुर्गा भवानीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। घटस्थापनादेखि सुरु हुने नवरात्रमा दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा आराधना गरिन्छ र विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादस्वरूप टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
पण्डित निलकण्ठ आचार्यका अनुसार शक्तिस्वरूपा दुर्गाको गुण आत्मसात् गर्ने धार्मिक मान्यतासँग अक्षताको टीका लगाउने परम्परा जोडिएको छ। उहाँको व्याख्यामा प्रकृतिको आराधना र शक्तिको उपासनाले पनि यस परम्परालाई अर्थ प्रदान गर्छ ।
हिन्दू दर्शनमा शिव र शक्तिको सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिइन्छ। शिवलाई चेतना र शक्तिलाई त्यस चेतनाको क्रियाशील पक्षका रूपमा व्याख्या गर्ने परम्परा छ। देवी दुर्गा त्यही आदिशक्तिको प्रतीक मानिन्छिन् । दुर्गाको उपासना गर्नु भनेको दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजय, अन्यायविरुद्धको साहस र धर्मको संरक्षणको कामना गर्नु पनि हो ।
यस दृष्टिले विजयादशमीको अक्षता केवल शुभकामना व्यक्त गर्ने माध्यम होइन, जीवनमा शक्ति, विवेक, धैर्य र सदाचार कायम रहोस् भन्ने आध्यात्मिक सन्देशको प्रतीक पनि हो ।
दसैंको धार्मिक पृष्ठभूमिमा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको पौराणिक आख्यानको विशेष स्थान छ। देवीमाहात्म्य अथवा दुर्गा सप्तशतीमा वर्णित यस आख्यानले दैवी शक्तिको विजय र अहंकार तथा अत्याचारको पराजयलाई प्रस्तुत गर्छ । त्यसैले विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
यद्यपि अक्षताको टीका लगाउने चलन ठ्याक्कै कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने विषयमा स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन । यसको धार्मिक अर्थ र परम्परागत प्रयोगलाई भने नेपाली समाजको दीर्घ सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
निधारको टीका र योग–ध्यानको सम्बन्ध
दसैंको टीकालाई योग तथा ध्यानसँग जोडेर पनि व्याख्या गरिन्छ। पण्डित कमलनाथ पौडेलका अनुसार दुई आँखीभौँको बीचको भागलाई योगपरम्परामा आज्ञाचक्रसँग सम्बन्धित स्थानका रूपमा लिइन्छ। यही स्थानमा टीका लगाउने प्रचलनलाई आध्यात्मिक प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
योगदर्शनमा इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना नामका तीन प्रमुख नाडीको चर्चा पाइन्छ। परम्परागत चक्रसम्बन्धी व्याख्यामा आज्ञाचक्रलाई भृकुटीको बीचमा अवस्थित सूक्ष्म ऊर्जा केन्द्रका रूपमा चित्रण गरिन्छ। यसलाई एकाग्रता, अन्तर्दृष्टि र आत्मबोधसँग जोडेर हेरिन्छ।
पौडेलका अनुसार निधारको बीचमा औँला राखेर मन्त्र वा निर्देशन दिने परम्परालाई पनि यही आध्यात्मिक धारणासँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। उहाँको व्याख्यामा घटस्थापनादेखि सुरु हुने साधना, प्रकृतिको आराधना र ध्यानको क्रमलाई शरीरका चक्रहरू जागृत गर्ने प्रतीकात्मक यात्राका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने आज्ञाचक्र र नाडीको अवधारणा योग तथा आध्यात्मिक परम्परासँग सम्बन्धित हुन् । तिनलाई आधुनिक शरीरविज्ञानले प्रमाणित गरेका भौतिक संरचनासँग सोझै समान ठान्नु उचित हुँदैन । तथापि निधारमा टीका लगाउने अभ्यासले धार्मिक आस्था, ध्यान र आध्यात्मिक स्मरणलाई एउटै सांस्कृतिक क्रियामा जोडेको देखिन्छ।
धानको इतिहाससँग जोडिएको अक्षताको यात्रा
अक्षताको सांस्कृतिक महत्व बुझ्न धानको इतिहासतर्फ फर्कनु आवश्यक हुन्छ। धान दक्षिण तथा पूर्वी एसियाली सभ्यताको खाद्य इतिहाससँग गहिरो गरी जोडिएको बाली हो । यसले मानिसको खानपान मात्र होइन, बसोबास, कृषि प्रणाली, सामाजिक सम्बन्ध र चाडपर्वको विकासमा समेत प्रभाव पारेको छ।
पुरातात्विक तथा आनुवंशिक अनुसन्धानले एसियाली धानको म्यmभकतष्अबतष्यल अर्थात् जङ्गली धानलाई क्रमशः खेतीयोग्य बालीमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया चीनको याङ्त्से नदी क्षेत्रसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित रहेको देखाएका छन् । अनुसन्धानअनुसार यो प्रक्रिया हजारौँ वर्षसम्म चलेको थियो । केही अध्ययनले त्यस क्षेत्रमा धानको खेती तथा घरेलुकरणको इतिहासलाई करिब आठदेखि एघार हजार वर्षअघिसम्म पु¥याएका छन् । यद्यपि धानको विकास र घरेलुकरणको समयबारे अनुसन्धान जारी छ।
धानको खेती दक्षिण एसियामा फैलिँदै जाँदा यो क्षेत्रका अनेक समुदायको प्रमुख खाद्यान्न बन्यो । नेपालमा पनि धान खेतीले आर्थिक जीवन, मौसमी चक्र, लोकसंस्कृति र धार्मिक संस्कारमा महत्वपूर्ण स्थान ओगट्यो ।
अन्न उत्पादनमा निर्भर समाजमा आफूले उपभोग गर्ने खाद्यान्नलाई देवतालाई अर्पण गर्नु कृतज्ञता व्यक्त गर्ने एउटा माध्यम बनेको बुझ्न सकिन्छ। नेपालका विभिन्न समुदायमा नयाँ अन्न भित्र्याउने, अन्नको पूजा गर्ने र उत्पादनका लागि प्रकृतिप्रति धन्यवाद दिने परम्पराहरू पाइन्छन्।
बेनी नगरपालिका–२, बगरफाँटका ९० वर्षीय वेदप्रसाद उपाध्यायका अनुसार आफूले खाने वस्तु पहिले भगवान्लाई चढाउने परम्परासँग अक्षताको प्रयोग जोडिएको छ। उहाँको यो भनाइले नेपाली समाजमा अन्नलाई केवल पेट भर्ने वस्तु नभई पवित्रता र कृतज्ञतासँग सम्बन्धित उपहारका रूपमा लिने मान्यतालाई उजागर गर्छ ।
यद्यपि धानको खेती प्राचीन हुनु र दसैंमा अक्षताको टीका लगाउने परम्परा त्यही समयदेखि सुरु हुनु एउटै कुरा होइन। धानको पुरातात्विक इतिहासले अन्नको प्राचीनता देखाउँछ, तर टीकाको प्रचलनको आरम्भ निर्धारण गर्न छुट्टै ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक पर्छ ।
नेपालमा रातो टीका, भारतमा फरक परम्परा
दसैं वा दशहराको सांस्कृतिक स्वरूप दक्षिण एसियाका विभिन्न भूभागमा फरक–फरक रूपमा विकसित भएको छ। नेपालमा विजयादशमीका दिन चामल, दही र रातो रङ वा अबिर मिसाएर तयार पारिएको टीका लगाउने परम्परा व्यापक छ। मान्यजनले टीका र जमरा लगाइदिएर दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख, समृद्धि तथा सफलताको आशीर्वाद दिने चलन छ।
भारतका विभिन्न क्षेत्रमा यही पर्वलाई दशहरा वा दुर्गापूजाका रूपमा मनाइन्छ। कतै रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको आख्यानलाई केन्द्रमा राखिन्छ भने कतै दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग प्रमुख हुन्छ। पश्चिम बङ्गाललगायतका क्षेत्रमा दुर्गापूजा र विजयादशमीको आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक रूप छ। भारतका विभिन्न समुदायमा टीका, तिलक, सिन्दूर र अन्य धार्मिक चिह्न प्रयोग गर्ने तरिका पनि फरक–फरक छन् ।
त्यसैले नेपालमा रातो अक्षताको टीका र भारतका कतिपय क्षेत्रमा चन्दन वा अन्य तिलक प्रयोग हुने कुरालाई सम्पूर्ण नेपाल र भारतबीचको कठोर विभाजनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। दुवै देशभित्र क्षेत्र, जाति, सम्प्रदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार विविधता पाइन्छ।
नेपालमा दसैंसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष जमरा हो । घटस्थापनाका दिन वैदिक तथा परम्परागत विधिअनुसार जौलगायतका बीउलाई अँध्यारो वा कम प्रकाश भएको स्थानमा छरेर उमारिन्छ। यसरी उमारिएको पहेँलो जमरा विजयादशमीमा टीकासँगै लगाइन्छ।
जौलाई संस्कृतमा ‘यव’ भनिन्छ। वैदिक साहित्यमा यवको उल्लेख पाइन्छ र प्राचीन समाजमा यसको खाद्य तथा धार्मिक महत्व थियो । दसैंमा जौको जमरा र चामलको अक्षता एकसाथ प्रयोग हुनुले विभिन्न अन्नबालीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा प्रतीकात्मक स्थान दिइएको देखाउँछ।
किरात परम्परा र अक्षतासम्बन्धी जनश्रुति
नेपालको सांस्कृतिक इतिहास अनेक समुदाय, भाषा, धर्म र परम्पराको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको छ। किरात समुदायको जीवनमा प्रकृति, खेतीपाती, अन्न र मौसमी चक्रको महत्व रहेको छ। यस्ता समुदायका परम्परागत संस्कारले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाएका छन् ।
किरात समुदायले सबैभन्दा पहिले सेतो अक्षता प्रयोग गरेको र पछि अन्य समुदायले रङ मिसाएर प्रयोग गर्न थालेको भन्ने जनश्रुति कतिपय स्थानमा सुनिन्छ। तर यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक वा पुरातात्विक प्रमाण प्राप्त हुन नसकेको इतिहासकारहरु बताउछन् ।
यसको अर्थ किरात परम्पराको महत्व कम हुन्छ भन्ने होइन। बरु विभिन्न समुदायको मौखिक इतिहास, धार्मिक अभ्यास र अन्नसँग जोडिएका संस्कारको व्यवस्थित अध्ययनले नेपाली सांस्कृतिक इतिहासका धेरै पक्ष उजागर गर्न सक्छ।
अक्षताको प्रयोगलाई एउटै जाति वा समुदायको योगदानमा सीमित गर्नुभन्दा नेपालका विविध समुदायले अन्न, प्रकृति र शुभकार्यलाई कसरी अर्थ दिएका छन् भन्ने प्रश्नबाट हेर्नु बढी समावेशी र ऐतिहासिक दृष्टिले उपयुक्त हुन्छ।
रातो रङ : विजय, शक्ति र शुभकामनाको प्रतीक
दसैंको टीकामा रातो रङको प्रयोगले विशेष सांस्कृतिक अर्थ बोकेको छ। नेपाली समाजमा रातो रङलाई सौभाग्य, उत्साह, शक्ति, विजय र शुभकार्यसँग जोडेर हेरिन्छ। विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठ र अन्य शुभ अवसरमा पनि रातो रङको प्रयोग व्यापक छ।
दसैंमा चामललाई दही र रातो अबिर वा रङसँग मिसाएर टीका तयार गरिन्छ। चामलले अन्न, पूर्णता र समृद्धिको भाव दिन्छ भने रातो रङले शक्ति, विजय र शुभताको प्रतीकात्मक अर्थ ग्रहण गर्छ । दहीको प्रयोगले टीकालाई टाँसिन सजिलो बनाउनुका साथै परम्परागत विधिको निरन्तरता पनि देखाउँछ।
कतिपय धार्मिक व्याख्यामा रातो रङलाई देवीशक्ति र सक्रिय ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ। सेतो रङ शान्ति, पवित्रता तथा ज्ञानसँग र पहेँलो रङ शुभता तथा ज्ञानसँग जोडिन्छ। यी अर्थहरू संस्कृति र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन् ।
अक्षताको रङसँग सम्बन्धित परम्पराको ठ्याक्कै ऐतिहासिक आरम्भ स्पष्ट नभए पनि रातो टीकाले नेपाली समाजमा शुभेच्छा, आस्था र आत्मीयताको विशिष्ट स्थान ओगटेको छ।
अक्षता र आशीर्वाद ः पुस्तालाई जोड्ने सांस्कृतिक सेतु
दसैंमा अक्षताको टीका लगाउने दृश्यको सबैभन्दा भावनात्मक पक्ष पारिवारिक भेटघाट र आशीर्वाद हो । वर्षभरि टाढा रहेका छोराछोरी, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तहरू दसैंमा घर फर्कने प्रयास गर्छन् । मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने क्षणले परिवारभित्रको सम्बन्धलाई पुनः सुदृढ बनाउँछ ।
आशीर्वादका शब्द ठाउँ, परिवार र परम्पराअनुसार फरक हुन्छन् । कतै दीर्घायु र आरोग्यको कामना गरिन्छ, कतै विद्या, बुद्धि, धन, धान्य, साहस र सफलताको । आशीर्वादमा प्रयोग हुने यी शब्दहरूले नेपाली समाजले व्यक्तिगत जीवनसँगै परिवारको सुख, सामाजिक प्रतिष्ठा र सामूहिक समृद्धिलाई पनि महत्त्व दिएको देखाउँछन् ।
आजको बदलिँदो समाजमा परिवारका सदस्यहरू रोजगारी, शिक्षा र अन्य कारणले देशविदेशमा छरिएका छन् । प्रविधिको सहायताले शुभकामना आदानप्रदान भए पनि मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने अनुभवको भावनात्मक महत्व अझै कायम छ।
अक्षताको प्रचलन कहिलेदेखि सुरु भयो, रातो रङ कहिले मिसाउन थालियो र नेपालका विभिन्न समुदायमा यसको प्रयोग कसरी विकसित भयो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै खोज्न बाँकी छ। धार्मिक ग्रन्थ, पुरातात्विक प्रमाण, भाषिक अध्ययन, स्थानीय मौखिक इतिहास र मानवशास्त्रीय अनुसन्धानको तुलनात्मक अध्ययनले यस विषयलाई अझ स्पष्ट बनाउन सक्छ।
कृषि इतिहासले चामलको प्राचीनता पुष्टि गर्न सक्छ, धार्मिक ग्रन्थले अक्षताको अनुष्ठानिक अर्थ बुझाउन सक्छन् र मौखिक परम्पराले समुदायको सांस्कृतिक स्मृति संरक्षण गर्न सक्छ। तर यी सबै प्रकारका प्रमाणले एउटै प्रश्नको उत्तर दिन्छन् भन्ने हुँदैन । त्यसैले आस्था, जनश्रुति र प्रमाणित इतिहासलाई उचित ढङ्गले छुट्याउनु आवश्यक छ।
विजयादशमीमा निधारमा लगाइने चामलका अक्षता हेर्दा साना र सामान्य देखिन्छन् । तर तिनमा अन्नप्रतिको कृतज्ञता, देवीप्रतिको श्रद्धा, जीवनको पूर्णताको कामना, शक्ति र विजयको प्रतीकात्मकता तथा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको पारिवारिक आत्मीयता समेटिएको छ। जौको जमरा र चामलको अक्षता, दुर्गा भवानीको आराधना र मान्यजनको आशीर्वाद, रातो रङ र सग्लो अन्न—यी सबैले दसैंलाई केवल धार्मिक पर्वमा सीमित नराखी नेपाली समाजको जीवन्त सांस्कृतिक उत्सव बनाएका छन् ।
परम्पराको वास्तविक शक्ति त्यसको बाहिरी विधिमा मात्र हुँदैन; त्यसले पुस्तौँसम्म मानिसको जीवनमा बोकेको अर्थमा पनि हुन्छ । त्यसैले दसैंमा अक्षताको टीका लगाउँदा हामी निधारमा चामलका केही गेडा मात्र राखिरहेका हुँदैनौँ, बरु सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्भाव र अखण्डताको कामनासहित आफ्नो सांस्कृतिक स्मृतिलाई पनि निरन्तरता दिइरहेका हुन्छौँ ।यही कारण दसैंको टीकामा चामलका अक्षता नेपाली आस्था, कृषि सभ्यता र सांस्कृतिक पहिचानका जीवन्त प्रतीक बनेका छन् ।
