ध्रुवसागर शर्मा/ नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापा सभापतिमा निर्वाचित भएका छन् । २०८३ असोज २४ गते सार्वजनिक भएको मतपरिणामअनुसार उनले ६ हजार ५८४ मत प्राप्त गर्दा प्रतिस्पर्धी श्यामकृष्ण खड्गीले ३७५ मत पाए । यो परिणाम नेतृत्व चयनको सामान्य प्रक्रिया मात्र होइन, कांग्रेसभित्र परिवर्तनको चाहना र नयाँ राजनीतिक सम्भावनाको संकेतका रूपमा पनि हेरिनुपर्छ । तर प्रश्न यतिमै सीमित छैन—कांग्रेसको नेतृत्वमा नयाँ अनुहार आएपछि कांग्रेस साँच्चिकै नयाँ बन्छ कि पुरानै प्रवृत्तिको निरन्तरता मात्र हुन्छ ? यो पेचिलो प्रश्नको उत्तर पाउन केही समय पर्खनै पर्छ ।
आज नेपाली कांग्रेसले आफूलाई बदल्नुपर्ने आवश्यकता किन परेको छ ? नेतृत्व तहका नेताले कस्तो कांग्रेस चाहन्छन्, पार्टीका सक्रिय कार्यकर्ताको अपेक्षा के छ र गाउँ–टोलमा बसेर कांग्रेसलाई माया गर्ने भुइँतहका समर्थक तथा शुभचिन्तकले कस्तो पार्टी खोजिरहेका छन् ? यी प्रश्नको इमानदार जवाफ खोज्नु नै अबको कांग्रेस निर्माणको पहिलो सर्त हो ।
नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको प्रमुख संवाहक हो । २००७ सालको क्रान्तिदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को जनआन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया र गणतन्त्र स्थापनासम्म पार्टीले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र गिरिजाप्रसाद कोइरालाजस्ता नेताहरूले लोकतन्त्र, राष्ट्रिय स्वाधीनता र राजनीतिक परिवर्तनका लागि गरेको योगदान नेपालको इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो । २०७२ सालमा संविधान जारी गर्ने प्रक्रियामा पनि कांग्रेसको नेतृत्वदायी भूमिका रह्यो ।
तर इतिहासको योगदान वर्तमानको कार्यसम्पादनको विकल्प हुन सक्दैन । कुनै समय लोकतन्त्रका लागि जेलनेल भोगेको पार्टीले आज नागरिकको जीवनस्तर सुधार्न के गर्यो भन्ने प्रश्नको जवाफ दिनैपर्छ । पुर्खाले गरेको त्यागको सम्मान वर्तमान पुस्ताले गर्नुपर्छ, तर पुर्खाको त्यागलाई आजका नेताको कमजोरी छोप्ने आवरण बनाउनु हुँदैन ।
कांग्रेसको ऐतिहासिक कमजोरीमध्ये एउटा हो—आन्तरिक लोकतन्त्रको कुरा गर्ने तर व्यवहारमा नेतृत्वको केन्द्रीकरणलाई प्रश्रय दिने प्रवृत्ति । पार्टीभित्र गुटहरू बलिया भए, संस्थागत निर्णयभन्दा नेताको व्यक्तिगत प्रभाव निर्णायक बन्यो र संगठनको शक्ति सीमित व्यक्तिको वरिपरि घुम्न थाल्यो । सरकारमा हुँदा सुशासन, सेवा प्रवाह र जनजीविकाका प्रश्नमा अपेक्षित परिणाम दिन नसकेको आलोचना पनि कांग्रेसले सामना गरेको छ । त्यसैले आज कांग्रेसले आफ्नो इतिहासलाई गौरव गर्ने मात्र होइन, इतिहासका उपलब्धि र कमजोरी दुवैको निर्मम समीक्षा गर्नुपर्छ ।
विशेष महाधिवेशन : असन्तुष्टिको विस्फोट र परिवर्तनको उद्घोष
२०८२ पुस २७ देखि ३० सम्म काठमाडौंमा भएको विशेष महाधिवेशन कांग्रेसको आन्तरिक इतिहासको महत्वपूर्ण मोड बन्यो । नियमित महाधिवेशन समयमै हुन नसकेको, नेतृत्वको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि बढेको र पार्टीलाई नयाँ दिशामा लैजानुपर्ने माग चर्किएको अवस्थामा विशेष महाधिवेशनको माग अघि बढ्यो । अन्ततः विशेष महाधिवेशनले गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ केन्द्रीय कार्यसमिति चयन गर्यो । यस प्रक्रियाले पार्टीभित्रको पुरानो नेतृत्व संरचना र नयाँ पुस्ताको आकांक्षाबीचको द्वन्द्वलाई सतहमा ल्यायो ।
विशेष महाधिवेशनलाई केवल एउटा पक्षले अर्को पक्षलाई पराजित गरेको घटनाका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यसको मूल सन्देश थियो—पार्टी विधान, नेतृत्वको जवाफदेहिता र संगठनात्मक नवीकरणलाई बेवास्ता गरेर अनन्तकालसम्म नेतृत्वमा बसिरहन सकिँदैन ।
तर विशेष महाधिवेशनले अर्को चुनौती पनि जन्मायो । पार्टीभित्रको विवाद विभाजन र वैधानिकताको प्रश्नसम्म पुग्यो । नेतृत्व परिवर्तनका लागि गरिएको संघर्षले संगठनलाई एकै ठाउँमा राख्न नसके त्यसको राजनीतिक मूल्य पार्टीले नै चुकाउनुपर्छ । त्यसैले विशेष महाधिवेशनले उठाएका सुधारका मुद्दा अब कुनै गुटको सम्पत्ति होइन, समग्र कांग्रेसको साझा एजेन्डा बन्नुपर्छ ।
विशेष महाधिवेशनपछि सुरु भएको परिवर्तनको प्रक्रियालाई १५औँ महाधिवेशनले थप संस्थागत गर्ने अवसर दिएको छ । गगन थापाको सभापतिमा विजयले कांग्रेसमा पुस्तान्तरणको सम्भावना बलियो बनाएको छ । तर उमेर वा अनुहार बदलिनु मात्रै पुस्तान्तरण होइन । निर्णय गर्ने शैली, जिम्मेवारी बाँडफाँट, कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध, सार्वजनिक जवाफदेहिता र राजनीतिक प्राथमिकता बदलिनु वास्तविक पुस्तान्तरण हो ।
थापाले ठूलो मतान्तरसहित जित्नु परिवर्तनको अपेक्षासँग जोडिएको जनादेशका रूपमा लिन सकिन्छ । तर यो जनादेशलाई व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रमाणपत्रभन्दा पनि कठोर जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ । उनको नेतृत्वले आफूलाई समर्थन गर्ने समूहलाई मात्र पुरस्कृत गर्ने, आलोचकलाई किनारामा राख्ने र पुरानै गुटगत संरचना नयाँ नाममा चलाउने गल्ती गर्यो भने परिवर्तनको आशा चाँडै निराशामा बदलिन सक्छ ।
१५औँ महाधिवेशनले पार्टीको संगठनात्मक संरचनामा युवाको प्रतिनिधित्व बढाउने अवसर पनि दिएको छ । तर युवालाई केन्द्रीय समितिमा केही सिट दिनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन । नीति निर्माण, उम्मेदवार छनोट, संगठन परिचालन र सरकारमा जिम्मेवारी दिने प्रक्रियामा पनि युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्छ । त्यसैगरी महिला, दलित, मधेसी, आदिवासी जनजाति, थारू, मुस्लिम, पिछडिएको क्षेत्र तथा आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायका प्रतिनिधित्वलाई व्यवहारमा प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।
महाधिवेशनको सफलता कति जना निर्वाचित भए भन्नेमा होइन, निर्वाचित नेतृत्वले पार्टीको चरित्र कति बदल्यो भन्नेमा मापन हुनेछ ।
गुट होइन, विचार र क्षमतामा आधारित कांग्रेस
अब कांग्रेसमा देउवा गुट, शेखर गुट, सिटौला गुट वा नयाँ नेतृत्वको गुटभन्दा माथि उठ्ने साहस चाहिन्छ । गुटबन्दीको अन्त्य भाषणले हुँदैन । त्यसका लागि पार्टीभित्र अवसर, जिम्मेवारी र निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउनुपर्छ ।
कुनै नेता कुन समूहमा लाग्यो भन्ने आधारमा होइन, उसको क्षमता, इमानदारी, कार्यसम्पादन र जनतासँगको सम्बन्धका आधारमा जिम्मेवारी दिने प्रणाली स्थापित गर्नुपर्छ । पार्टीको बैठकमा सभापतिसँग असहमति राख्ने नेता पनि सम्मानित हुनुपर्छ । आलोचनालाई विरोध र प्रश्नलाई अनुशासनहीनता ठान्ने संस्कार अन्त्य हुनुपर्छ ।
पुराना नेताको अनुभवलाई अस्वीकार गर्नु बुद्धिमानी होइन । तर अनुभवको नाममा नेतृत्वमा एकाधिकार कायम राख्नु पनि स्वीकार्य हुँदैन । नयाँ पुस्ताले पुरानाबाट सिक्ने र पुरानो पुस्ताले नयाँलाई ठाउँ दिने संस्कार बसाल्नुपर्छ । नेतृत्व हस्तान्तरणलाई संकट होइन, संस्थाको स्वाभाविक प्रक्रिया बनाउनुपर्छ ।
बीपीको समाजवाद : नाराबाट नीतितर्फ
१५औँ महाधिवेशनअघि कांग्रेसभित्र लोकतान्त्रिक समाजवादको व्याख्या र समसामयिक राजनीतिक अर्थतन्त्रसँग त्यसको सम्बन्धबारे बहस उठेको थियो । यो बहस आवश्यक छ ।
बीपी कोइरालाको समाजवादको सार व्यक्तिको स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, आर्थिक अवसर र कमजोर वर्गको सम्मानसँग जोडिएको थियो । आज त्यसको अर्थ केवल भाषणमा समाजवाद उच्चारण गर्नु होइन । किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउनु, श्रमिकले सम्मानजनक ज्याला पाउनु, विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाउनु, बिरामीले उपचारका लागि सम्पत्ति बेच्न नपर्नु र युवाले रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य हुन नपर्नु समाजवादी प्रतिबद्धताका व्यावहारिक रूप हुन् ।
कांग्रेसले निजी क्षेत्रलाई आर्थिक विकासको साझेदार मान्नुपर्छ, उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ र लगानीका अवरोध हटाउनुपर्छ । तर बजारलाई अनियन्त्रित छाडेर सामाजिक न्याय हासिल हुँदैन । शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र आधारभूत सेवामा राज्यको जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ ।
कांग्रेसले आफ्नो आर्थिक नीति स्पष्ट बनाउनुपर्छ—कहाँ निजी क्षेत्रको नेतृत्व, कहाँ राज्यको नियमन, कहाँ सार्वजनिक लगानी र कहाँ सामाजिक सुरक्षाको आवश्यकता छ ? अस्पष्ट सिद्धान्त र अवसरअनुसार बदलिने नीतिले अब नागरिकको विश्वास जित्न सक्दैन ।
सुशासन र भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता
कांग्रेस सच्चिनुपर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण क्षेत्र सुशासन हो । भ्रष्टाचारका आरोप लागेका आफ्ना नेता वा कार्यकर्तालाई राजनीतिक संरक्षण दिने, अनुसन्धानलाई प्रभावित पार्ने वा दोषी ठहरिएपछि पनि पदमा टिकाइराख्ने प्रवृत्तिबाट पार्टी मुक्त हुनुपर्छ ।
यसका लागि पार्टीभित्र स्वतन्त्र र निष्पक्ष अनुशासन तथा नैतिकता संयन्त्र बनाउन सकिन्छ । पदमा रहेका नेताले सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्ने, आर्थिक स्रोतको पारदर्शिता कायम गर्ने र गम्भीर आरोप लागेमा निष्पक्ष अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ । आरोप लाग्दैमा कसैलाई दोषी मान्नु हुँदैन, तर पार्टीमा पद छ भन्दैमा कसैलाई अनुसन्धानबाट उन्मुक्ति पनि दिनु हुँदैन । कांग्रेसले आफ्ना नेता गलत हुँदा आफ्नै पार्टीभित्र प्रश्न उठाउने संस्कार विकास गर्न सके मात्रै बाहिर अरूलाई सुशासनको पाठ पढाउने नैतिक आधार बलियो हुन्छ।
भुइँतहको कांग्रेस : चुनावमा सम्झिने, अरू बेला बिर्सिने होइन
कांग्रेसको वास्तविक शक्ति गाउँ–टोलका ती कार्यकर्ता हुन्, जसले पार्टीको झन्डा बोकेर चुनाव लडाउँछन्, घरदैलो गर्छन्, अप्ठ्यारोमा संगठन जोगाउँछन् र स्थानीय समुदायसँग सम्बन्ध कायम राख्छन् । तर धेरै ठाउँमा उनीहरूको अनुभव फरक छ । चुनावका बेला नेताहरू गाउँ पुग्छन्, आश्वासन बाँड्छन् र कार्यकर्ताको साथ खोज्छन् । चुनाव सकिएपछि उनीहरू फेरि नेताको पहुँचबाहिर पुग्छन् ।
वडादेखि केन्द्रसम्मका नेता नियमित रूपमा कार्यकर्ता र नागरिकसँग संवादमा बस्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । स्थानीय तहका समस्या संकलन गर्ने, समाधानका लागि पहल गर्ने र आफूले गरेका कामको सार्वजनिक प्रतिवेदन दिने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । कार्यकर्ताको मूल्यांकन चुनावमा कति मत ल्यायो भन्ने आधारमा मात्रै होइन, उसले समुदायमा कस्तो योगदान गर्यो भन्ने आधारमा पनि हुनुपर्छ ।
भुइँतहका कार्यकर्ताले चाहेको कांग्रेस भनेको नेताको चाकडी नगरी पनि अवसर पाउने पार्टी हो । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका, राजनीतिक परिवारमा नजन्मिएका र शक्तिशाली नेतासँग पहुँच नभएका व्यक्तिले पनि आफ्नो योग्यता र कामका आधारमा अघि बढ्न सक्ने पार्टी हो । पार्टीभित्र न्याय नपाएका कार्यकर्ताले न्याय माग्न सक्ने र उनीहरूको कुरा सुनिने संगठन हो । कांग्रेस समर्थक र शुभचिन्तकले चाहेको कांग्रेस भनेको आफ्नो विचार फरक भए पनि लोकतान्त्रिक अधिकारको सम्मान गर्ने, नागरिकको दुःखमा साथ दिने र सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत लाभको साधन नबनाउने पार्टी हो ।
राजनीतिको केन्द्रमा जनजीविका
आजको नेपाली युवाले राजनीतिक दललाई इतिहास सुनाउन मात्र बोलाएको छैन । उसलाई काम, अवसर, सम्मान र भविष्य चाहिएको छ । विदेश जानु व्यक्तिगत छनोट हुन सक्छ, तर स्वदेशमा अवसर नपाएर बाध्यताले देश छोड्नुपर्ने अवस्था गम्भीर राष्ट्रिय चुनौती हो ।
कांग्रेसले रोजगारी सिर्जना गर्ने स्पष्ट आर्थिक कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ । कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, सूचना प्रविधि, ऊर्जा, साना तथा मझौला उद्योग र स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने नीतिमा ध्यान दिनुपर्छ । सरकारी सेवामा योग्यतामा आधारित नियुक्ति, उद्यम सुरु गर्न सहज प्रक्रिया र लगानीकर्ताका लागि पूर्वानुमानयोग्य नीति आवश्यक छन् ।
शिक्षालाई रोजगारसँग जोड्नुपर्छ । प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको विस्तार, सीप विकास र उद्योगसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपालीको सीप, पुँजी र अनुभव स्वदेशमा उपयोग गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।
कांग्रेसले पाँच वर्षमा कति सभा गर्यो भन्नेभन्दा कति रोजगारी सिर्जना भयो, कति युवाले स्वदेशमै अवसर पाए र कति नागरिकको जीवन सहज भयो भन्ने सूचकलाई आफ्नो राजनीतिक सफलताको आधार बनाउनुपर्छ ।
लोकतान्त्रिक आन्तरिक जीवन
लोकतन्त्रको पहरेदार दाबी गर्ने पार्टीको आन्तरिक जीवन लोकतान्त्रिक हुनैपर्छ । नियमित महाधिवेशन, निष्पक्ष आन्तरिक निर्वाचन, सदस्यताको पारदर्शी अभिलेख, समयमै अधिवेशन र विधानको समान कार्यान्वयन अनिवार्य हुनुपर्छ । विशेष महाधिवेशनले दिएको एउटा महत्वपूर्ण पाठ यही हो—संस्थागत प्रक्रिया अवरुद्ध हुँदा असन्तुष्टि गहिरिँदै जान्छ र अन्ततः संगठनात्मक संकट उत्पन्न हुन्छ ।
त्यसैले अब पार्टीको विवाद समाधान गर्न संवाद, विधि र संस्थागत प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । नेतृत्वले आलोचकलाई शत्रु ठान्नु हुँदैन । असहमति पार्टी फुटाउने हतियार पनि बन्नु हुँदैन । विचारको प्रतिस्पर्धा र संगठनको एकता एकअर्काका विरोधी होइनन् । कांग्रेसले नागरिकका प्रश्न सुन्ने खुला संयन्त्र बनाउनुपर्छ । पार्टीका नीति र कार्यक्रमबारे सार्वजनिक बहस, स्थानीय तहमा नियमित जनसंवाद तथा डिजिटल माध्यमबाट सुझाव संकलन गर्ने व्यवस्था उपयोगी हुन सक्छ । पार्टीको निर्णय नागरिकले बुझ्ने भाषामा सार्वजनिक हुनुपर्छ ।
नयाँ नेतृत्व होइन, नयाँ कांग्रेस
गगन थापाको नेतृत्वका अगाडि अवसर छ, तर जोखिम पनि उत्तिकै छ । उनले चाहेको परिवर्तनलाई संस्थागत गर्न सके कांग्रेसको पुनर्जागरण सम्भव छ । तर सबै निर्णय आफ्नै वरिपरि केन्द्रित गर्ने, आलोचकलाई पन्छाउने र नयाँ नाममा पुरानै शैली अपनाउने हो भने परिवर्तनको अवसर गुम्नेछ ।
यसका लागि पहिलो सय दिनमै संगठन सुधारको कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ । त्यसपछि एक वर्षभित्र पार्टीको आर्थिक पारदर्शिता, उम्मेदवार छनोटको मापदण्ड, आन्तरिक लोकतन्त्र, कार्यकर्ता मूल्यांकन र जनसम्पर्कका विषयमा ठोस सुधार देखिनुपर्छ । प्रत्येक वर्ष प्रगति प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेर प्रतिबद्धता पूरा भए–नभएको नागरिकलाई जानकारी दिनुपर्छ ।
पुराना नेताले पनि नयाँ नेतृत्वलाई असफल बनाउन होइन, सफल बनाउन योगदान दिनुपर्छ । नयाँ नेतृत्वले पनि पुरानो पुस्तालाई अपमान गरेर होइन, संस्थागत सम्मानसहित जिम्मेवारीको उचित विभाजन गरेर अघि बढ्नुपर्छ । पार्टीको एकता व्यक्तिको पद जोगाउने साधन होइन, साझा उद्देश्य प्राप्त गर्ने आधार बन्नुपर्छ ।
अन्ततः कांग्रेसले आफूलाई तीन प्रश्न सोधिरहनुपर्छ—के हामी नागरिकको जीवन बदलिरहेका छौँ ? के हामी आफ्नै संगठनभित्र न्याय र लोकतन्त्र स्थापित गरिरहेका छौँ ? के हाम्रो राजनीतिक आचरणले नयाँ पुस्तालाई राजनीतिप्रति आशावादी बनाइरहेको छ ? यी प्रश्नको जवाफ व्यवहारबाट दिन सक्ने कांग्रेस नै अबको कांग्रेस हुनेछ ।
निष्कर्षमा, नेपाली कांग्रेसलाई आज केवल नयाँ सभापति चाहिएको होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिएको छ । इतिहासको गौरवलाई भविष्यको जिम्मेवारीमा बदल्ने, सत्तालाई सेवाको माध्यम बनाउने, गुटलाई विचारले विस्थापित गर्ने, कार्यकर्तालाई सम्मान र नागरिकलाई परिणाम दिने कांग्रेस चाहिएको छ । बीपी कोइरालाको नाम लिने मात्र होइन, उनको विचारको मर्मअनुसार कमजोर नागरिकको पक्षमा उभिने कांग्रेस चाहिएको छ ।
१५औँ महाधिवेशनले नेतृत्व परिवर्तनको ढोका खोलेको छ । अब त्यसलाई संगठन, नीति, व्यवहार र परिणामको परिवर्तनमा बदल्ने जिम्मेवारी गगन थापा र समग्र कांग्रेसको काँधमा छ । यो अवसर सफल भयो भने कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक सान्दर्भिकता पुनः स्थापित गर्न सक्छ । असफल भयो भने परिवर्तनको नाममा अर्को निराशा थपिनेछ । कांग्रेसको भविष्य अब इतिहासले होइन, वर्तमान नेतृत्वको इमानदारी, कार्यकर्ताको सक्रियता र नागरिकले अनुभव गर्ने परिणामले निर्धारण गर्नेछ ।
-लेखक म्याग्दीमा पत्रकारिता र शिक्षण पेसामा आवद्ध
