संसारमा धेरै जेलहरू छन्।
कतै फलामका साङ्ला छन्, कतै अग्ला पर्खालहरू। कतै सुरक्षा गार्ड छन्, कतै बन्द ढोकाहरू। ती जेलहरूमा मानिसको शरीर थुनिन्छ। उसको हिँडाइ सीमित हुन्छ, उसको स्वतन्त्रता खोसिन्छ।
तर एउटा यस्तो जेल छ, जहाँ कुनै पर्खाल छैन। कुनै साङ्ला छैन। कुनै अदालतले सजाय सुनाएको छैन। कुनै प्रहरीले पक्राउ गरेको छैन। तर पनि करोडौँ मानिसहरू जीवनभर त्यही जेलभित्र कैद भएर बाँचिरहेका छन्।
त्यो जेल हो अरूको विचार।
“मान्छेले के भन्लान्?”
सायद यो वाक्य संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली नियन्त्रणको साधन हो। यसले कुनै हतियार प्रयोग गर्दैन, कुनै बल प्रयोग गर्दैन, तर मानिसको सोच, निर्णय, सपना र भविष्यलाई नियन्त्रण गर्न सफल हुन्छ।
धेरै मानिसहरूको जीवन उनीहरूले चाहेको कारणले होइन, अरूले अपेक्षा गरेको कारणले चलिरहेको हुन्छ।
उनीहरूले पढेको विषय आफ्नै रुचिको नहुन सक्छ।
उनीहरूले रोजेको पेशा आफ्नै सपनाको नहुन सक्छ।
उनीहरूले बाँचेको जीवन आफ्नै निर्णयको नहुन सक्छ।
तर उनीहरू त्यसलाई निरन्तर दोहोर्याइरहन्छन्, किनभने उनीहरूलाई एउटा डरले पछ्याइरहेको हुन्छ “यदि मैले आफ्नो मनको गरेँ भने समाजले के भन्ला?”
हामी आफूलाई स्वतन्त्र समाजको नागरिक भन्छौँ। संविधानले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता दिएको छ। कानुनले अधिकार दिएको छ। प्रविधिले अवसर दिएको छ। तर विडम्बना के छ भने, यति धेरै स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि पनि मानिसहरू मानसिक रूपमा पहिलेभन्दा बढी बन्धनमा छन्।
कारण स्पष्ट छ।
बाहिरी नियन्त्रण कमजोर भयो, तर सामाजिक नियन्त्रण अझ सूक्ष्म र शक्तिशाली बन्यो।
पहिले मानिसहरूलाई शासकले नियन्त्रण गर्थे।
आज मानिसहरूलाई टिप्पणीहरूले नियन्त्रण गर्छन्।
पहिले जेलका पर्खालहरू देखिन्थे।
आज जेल दिमागभित्र बनाइन्छ।
एक विद्यार्थी आफ्नो रुचिको विषय पढ्न चाहन्छ। तर ऊ परिवारको दबाबमा अर्कै विषय रोज्छ। किनभने उसलाई डर हुन्छ, “नातेदारले के भन्लान्?”
एक युवती आफ्नो करियर बनाउन चाहन्छिन्। तर समाजले बनाएका परम्परागत अपेक्षाहरूले उनको बाटो साँघुरो बनाइदिन्छन्। किनभने प्रश्न उही हुन्छ “मान्छेले के भन्लान्?”
एक युवक नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहन्छ। तर असफल भएमा हुने आलोचनाको डरले सुरुवात नै गर्दैन। किनभने उसलाई आफ्नो असफलताभन्दा अरूको प्रतिक्रिया बढी डर लाग्छ।
यही डरले हजारौँ सपनाहरू जन्मिनुअघि नै मारिएका छन्।
हामी प्रायः स्वतन्त्रताको कुरा गर्छौँ। तर वास्तविक स्वतन्त्रता भनेको आफूले चाहेको कुरा गर्न पाउनु मात्र होइन। वास्तविक स्वतन्त्रता भनेको अरूको अनावश्यक निर्णय र मूल्याङ्कनको भयबाट मुक्त हुनु हो।
दुर्भाग्यवश, हाम्रो समाजमा मानिसको मूल्य उसको चरित्रले भन्दा अरूको नजरले निर्धारण गरिन्छ।
मानिस कस्तो छ भन्नेभन्दा उसलाई कस्तो देखिन्छ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण ठानिन्छ।
यही कारणले हामी एउटा अभिनयप्रधान समाज बन्दै गएका छौँ।
धेरै मानिसहरू आफ्नो वास्तविक व्यक्तित्व लुकाएर बाँचिरहेका छन्। उनीहरू आफ्नो वास्तविक विचार बोल्न डराउँछन्। आफ्ना कमजोरी स्वीकार्न डराउँछन्। आफ्ना सपनाहरू सार्वजनिक गर्न डराउँछन्। किनभने उनीहरूलाई आलोचनाभन्दा बढी अरूको निर्णयको भय हुन्छ।
तर एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ,
हामी जसलाई यति धेरै डराइरहेका छौँ, ती “अरू” वास्तवमा को हुन्?
ती मानिसहरू, जसले हाम्रो जीवनको जिम्मेवारी लिँदैनन्।
ती मानिसहरू, जसले हाम्रो असफलताको पीडा बाँड्दैनन्।
ती मानिसहरू, जसले हाम्रो संघर्ष देख्दैनन्।
ती मानिसहरू, जसले केही समय आलोचना गर्छन् र भोलिपल्ट अर्कै विषयमा व्यस्त हुन्छन्।
विडम्बना यही हो। हामी आफ्नो सम्पूर्ण जीवन त्यस्ता मानिसहरूको विचारको वरिपरि निर्माण गर्छौँ, जसलाई केही वर्षपछि हाम्रो निर्णय यादसमेत नहुन सक्छ।
समाजको राय महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। आलोचना पनि आवश्यक हुन सक्छ। तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब अरूको विचार हाम्रो विवेकभन्दा ठूलो बन्न थाल्छ।
यदि कुनै निर्णय सही वा गलत हो भन्ने मापन नै समाजको प्रतिक्रिया बन्यो भने, मानिसले आफ्नो नैतिक कम्पास गुमाउन थाल्छ।
इतिहासमा भएका धेरै परिवर्तनहरू लोकप्रिय थिएनन्।
नयाँ विचारहरू सुरुमा उपहासका पात्र बने।
नयाँ बाटो हिँड्नेहरू आलोचित भए।
प्रश्न सोध्नेहरू विद्रोही कहलाए।
तर अन्ततः प्रगति त्यहीँबाट सुरु भयो।
यदि हरेक मानिसले केवल समाजको स्वीकृतिको प्रतीक्षा गरेको भए, संसारमा कुनै नयाँ विचार जन्मिने थिएन। कुनै आविष्कार हुने थिएन। कुनै परिवर्तन सम्भव हुने थिएन।
आजको युगमा सामाजिक सञ्जालले यो समस्यालाई अझ गहिरो बनाएको छ। अब मानिसहरू केवल आफ्नो टोल वा समुदायबाट मात्र होइन, हजारौँ अपरिचित व्यक्तिहरूबाट पनि मूल्याङ्कित भइरहेका छन्। लाइक, कमेन्ट र सेयरले आत्ममूल्यको स्थान लिन थालेका छन्।
धेरै मानिसहरू आफ्नो जीवन बाँचिरहेका छैनन्; उनीहरू आफ्नो जीवनको सार्वजनिक छवि व्यवस्थापन गरिरहेका छन्।
उनीहरू निर्णय गर्दैनन्, प्रतिक्रिया अनुमान गर्छन्।
उनीहरू आफ्नो खुसी खोज्दैनन्, स्वीकृति खोज्छन्।
उनीहरू आफ्नो आवाज सुन्दैनन्, भीडको आवाज सुन्छन्।
र यहीँबाट सुरु हुन्छ सबैभन्दा ठूलो कैद।
यो कैदमा साङ्ला देखिँदैनन्, तर सम्भावना बाँधिन्छ।
यो कैदमा ढोका देखिँदैन, तर साहस थुनिन्छ।
यो कैदमा प्रहरी देखिँदैन, तर सपना नियन्त्रण गरिन्छ।
जीवनको सबैभन्दा ठूलो दुःख असफल हुनु होइन।
जीवनको सबैभन्दा ठूलो दुःख त्यो दिन हो, जब मानिसले आफूले चाहेको जीवन बाँच्ने अवसर गुमाउँछ, केवल अरूलाई खुसी पार्नका लागि।
वर्षौँपछि जब मानिस आफ्नो जीवन फर्केर हेर्छ, उसले प्रायः एउटै कुरा महसुस गर्छ,
उसले धेरै निर्णय आफ्ना लागि गरेको थिएन।
उसले आफ्नो हृदयभन्दा समाजको आवाज बढी सुनेको थियो।
र सायद त्यही क्षण सबैभन्दा भारी हुन्छ।
किनभने समय फर्किँदैन। छुटेका अवसरहरू फर्किँदैनन्। अरूको स्वीकृतिका लागि त्यागिएका सपनाहरू फर्किँदैनन्।
त्यसैले प्रश्न समाजलाई होइन, आफैँलाई सोध्ने समय आएको छ,
के हामी वास्तवमै स्वतन्त्र छौँ?
कि हामी केवल खुला आकाशमुनि उभिएका कैदी हौँ, जसको जेलको नाम हो “अरूको विचार” ?
अस्मिता आचार्य
