हिम पहिरोले पुरिएको भिरालो जमिन पार गर्दै दुई शवतर्फ अघि बढ्दा मिङ्मा ग्याल्जे शेर्पालाई आफ्ना साथीहरू अब संसारमा छैनन् भन्ने थाहा थियो । ती तीनै जनाले विश्वका अग्ला हिमालहरू चढिसकेका थिए ।
कहिले सफा आकाशमुनि, कहिले खतरनाक हिमआँधीबीच उनीहरूले हिमालको यात्रा गरेका थिए । निर्मल पुर्जा र किली पेम्बा शेर्पालाई मिङ्मा ‘जी’ले चिनेका सबैभन्दा बलिया आरोहीमध्ये मान्थे ।
तर यसै जुलाईमा पाकिस्तानको ब्रड पिक आरोहणका क्रममा उनीहरू माथि जाँदै गर्दा आएको हिम पहिरोले बाटोमा जे भेट्यो, सबै बगाएर लग्यो ।
ड्रोनबाट खिचिएका तस्बिर हेर्दा अवस्था स्पष्ट देखिन्थ्यो, कोही पनि जीवित थिएनन् । तर हिउँमा चम्किएका उज्याला डाउन ज्याकेटतर्फ मिङ्मा जी नजिकिँदै जाँदा उनलाई आफ्ना साथीहरू अझै आफूलाई पर्खिरहेका छन् जस्तो लागिरह्यो ।
उनी सुनाउँछन्, ‘मैले उनीहरूलाई भनेँ-‘अब ठीक छ । तिमीहरूलाई यहाँ चिसोमा बसिरहनु पर्दैन ।’’ उनी शवसम्म पुग्दाको त्यो भयावह क्षण सम्झिन्छन् । आफ्ना साथीमध्ये एकको शव समाउँदै उनले भनेका थिए, ‘म यहाँ छु, तिमीहरूलाई घर लैजान ।’
एउटा मित्रता, जुन हिमालभन्दा माथि थियो
मिङ्मा जी र निर्मल पुर्जाको भेट सन् २०२१ मा पाकिस्तानमा भएको थियो । त्यतिबेला उनीहरू विश्वको दोस्रो अग्लो हिमाल के–टुमा हिउँदमा सफल आरोहण गर्ने पहिलो टोलीका सदस्य थिए ।
मिङ्मा जीले निर्मल अर्थात् ‘निम्स’का बारेमा यसअघि नै सुनेका थिए । नेटफ्लिक्सको वृत्तचित्र ‘१४ पिक्स’ मार्फत उनी परिचित थिए । उक्त वृत्तचित्रमा पुर्जाले ६ महिनाभन्दा केही बढी समयमै विश्वका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाल आरोहण गरेको देखाइएको थियो ।
नेपालका यी दुई अनुभवी आरोहीको यात्रा भने फरक थियो । मिङ्मा जी शेर्पा समुदायबाट आएका थिए । करिब २० वर्षसम्म पर्वतीय मार्गदर्शकका रूपमा काम गर्दै उनले आफ्नो पहिचान बनाएका थिए ।
निर्मल पुर्जा भने पूर्वगोर्खा सैनिक तथा बेलायती विशेष सैन्य बलका पूर्वसैनिक थिए । छोटो समयमै उनी विश्वकै चर्चित पर्वतारोहीमध्ये एक बने ।
धेरैले निम्सलाई असाधारण आरोहीका रूपमा हेर्थे । विदेशी आरोहीहरूको दबदबा रहेको पर्वतारोहण क्षेत्रमा नेपाली आरोहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन उनले ठुलो भूमिका खेलेका थिए । तर उनी निम्सका आलोचक पनि थिए । उनीहरूले पुर्जाले कीर्तिमान र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो अभियानको प्रचारमा धेरै ध्यान दिएको आरोप लगाउने गरेका थिए ।
‘सुरुमा मलाई उनी घमण्डी लाग्थे’
मिङ्मा जी र निम्स पहिलोपटक भेट्नुअघि मिङ्मा जी उनीबारे निश्चित थिएनन् । ‘सुरुमा मलाई उनी निकै घमण्डी छन् जस्तो लाग्थ्यो,’ उनले सम्झिए ।
तर पाँच वर्षअघि के-टु जाने क्रममा उनीहरूको सम्बन्ध बदलियो । त्यतिबेला उनीहरू प्रतिस्पर्धीका रूपमा हिमालतर्फ अघि बढिरहेका थिए । पछि उनीहरूले सँगै हिमाल चढ्ने र कीर्तिमान बाँड्ने निर्णय गरे ।
त्यसपछि मिङ्मा जीले निम्सलाई ‘निकै दयालु र मैले भेटेका सबैभन्दा असल मानिसमध्ये एक’का रूपमा पाए । त्यसपछिका वर्षमा उनीहरू विश्वका विभिन्न हिमालमा भेटिरहे । मिङ्माका अनुसार निम्स प्रायः ‘एभरेस्टमै हुन्थे ।’
यस गर्मीयाममा पनि उनीहरू फेरि भेटिए । दुवै जना काराकोरम पर्वतशृंखलातर्फ लागेका थिए । तर त्यसपछि फरक–फरक आरोहणका लागि छुट्टिए ।
निम्स ब्रड पिकतर्फ लागे भने मिङ्मा जी करिब आठ किलोमिटर टाढाको के-टुतर्फ । निम्सले अलग-अलग अभियानमा जानुअघि अर्को एक दिन पर्खेर फेरि भेट्न मिङ्मा जीलाई आग्रह गरेका थिए । तर त्यो भेट कहिल्यै हुन सकेन ।
‘त्यो नै उनले मलाई भनेको अन्तिम कुरा थियो । त्यसको मलाई अझै पछुतो छ,’ मिङ्मा जी भन्छन् ।
केही घण्टामै बदलिएको अवस्था
‘३० जुलाईमा मौसम निकै राम्रो थियो । घाम लागेको थियो र हावा पनि चलेको थिएन,’ मिङ्मा जी सम्झन्छन् । त्यतिबेला उनी के–टुको आरोहणमा आफ्नो टोलीको नेतृत्व गरिरहेका थिए । उता निम्सको टोली अन्य आरोहीहरूसँग मिलेर १० जनाको ठुलो समूह बनेको थियो र ब्रड पिक चढिरहेको थियो ।
बिहान ८ः३० बजे मिङ्मा जीले किली पेम्बा शेर्पा, अर्थात् ‘किलु’सँग कुरा गरेका थिए । किलु निम्सको टोलीमा रहेका अनुभवी आरोही तथा मिङ्माका बाल्यकालदेखिका साथी थिए ।
किलुले हिउँको अवस्था राम्रो रहेको बताएका थिए । दुवैले आ-आफ्नो हिमालको अर्को शिविरमा पुगेपछि फेरि कुरा गर्ने सहमति गरेका थिए । ब्रड पिक चढिरहेका आरोहीहरूलाई दुई जना पदयात्रीले पनि देखेका थिए ।
‘हामी उनीहरूलाई हौसला दिइरहेका थियौँ,’ तीमध्ये एकले भने । उनले हिउँले ढाकिएको पहाडको स्लोपमा रहेका आरोहीहरूको तस्बिरसमेत खिचेका थिए । तर आरोहीहरूको समूह माथि चढ्दै गएको एक घण्टा पनि नबित्दै ठुलो आवाज आयो ।
अर्का पदयात्रीका अनुसार त्यो ‘ठुलो हिमपहिरो थियो, जुन ब्रड पिकको माथिबाट सुरु भएर दुवैतर्फ तलतिर आएको थियो ।’
पहिलो पदयात्री भन्छन्, ‘हामी आरोहीहरू हिमपहिरोभन्दा माथि छन् कि भनेर आशा र प्रार्थना गरिरहेका थियौँ ।’ तर स्लोपमा रहेका ती साना आकृतिहरू फेरि देखिएनन् ।
पदयात्रीका गाइडले आफूहरूले देखेको घटनाबारे आधार शिविरलाई जानकारी गराए । हिमपहिरोको कारणबारे अनुसन्धान अझै जारी छ ।
तर त्यसअघि साता दिनसम्म भारी हिमपात भएको भए पनि प्रारम्भिक अनुसन्धानले हिमपहिरोको कारण हिउँको एउटा तह भत्किनु भएको देखाएको थियो ।
रेडियो मौन भएपछि बढ्यो चिन्ता
मिङ्मा जी के–टुको अर्को शिविरमा पुग्दा ब्रड पिकमा रहेका आरोहीहरूसँग उनको टोलीको सम्पर्क हुन सकेको थिएन । तर सुरुमा उनीहरू आत्तिएनन् । आरोहीहरूले ब्याट्री बचाउन रेडियो बन्द गर्ने गरेका हुन्छन् ।
तर एउटा कुराले मिङ्मा जीलाई बेचैन बनाइरहेको थियो । ब्रड पिकका आरोहीमध्ये वाङ झोङ उनका नजिकका साथी तथा ग्राहक थिए । उनी सामान्यतया अर्को शिविरमा सुरक्षित पुगेपछि गार्मिन भू–उपग्रह उपकरणमार्फत मिङ्मा जीलाई सन्देश पठाउँथे ।
तर त्यस दिन कुनै सन्देश आएन । हजारौँ मिटर तल पाकिस्तानी पर्वतीय गाइड वकार अली पनि आरोहीहरूसँग सम्पर्क गर्ने प्रयास गरिरहेका थिए । तर कुनै प्रतिक्रिया आएन । उनलाई लाग्यो, आरोहीहरू सायद अन्तिमपटक शिखरतर्फ अघि बढ्नुअघि आराम गरिरहेका होलान् ।
तर दिउँसो ३ बजेसम्म ब्रड पिकमा रहेका आरोहीहरूसँग आधार शिविरको कुनै सम्पर्क भएन । मिङ्मा जी त्यतिबेला के–टुमा ७,३०० मिटरको उचाइमा थिए । त्यहाँ सञ्चार सहज थिएन । उनको टोलीले सरकारी अधिकारी, परिवार, काठमाडौंका सम्पर्क व्यक्ति र आरोहीहरूसँग सम्पर्कमा रहेका हुन सक्ने सबैलाई फोन गर्न थाल्यो ।
उनका अनुसार साँझ करिब ८ बजे उनीहरूले पहिलोपटक आरोहीहरूको उपकरणबाट आएको उचाइसम्बन्धी तथ्यांक अस्वाभाविक रूपमा घटेको थाहा पाए । तीमध्ये एक आरोहीको उचाइ करिब १,६०० मिटरले घटेको देखिएको थियो ।
अब रात परिसकेको थियो । आरोहण गरेर त्यहाँ पुग्न सम्भव थिएन र ड्रोन पनि उडाउन अँध्यारो भइसकेको थियो । त्यसैले मिङ्मा जीले बिहानसम्म पर्खने निर्णय गरे ।
‘मसँग अझै आशा थियो,’ उनले भने । विशेषगरी किलु र निम्सका लागि उनलाई आशा थियो, किनकि उनीहरू ‘अनुभवी र शारीरिक रूपमा निकै बलिया’ थिए ।
ड्रोनले देखाएको भयावह दृश्य
भोलिपल्ट बिहानै ड्रोन उडाइयो । केही समयपछि ड्रोन सञ्चालकले रेडियोमार्फत जानकारी दिए, ‘पहाडको तलतिर शवहरू देखिएका छन् ।’
कुनै पनि आरोही जीवित रहेको संकेत थिएन । ‘म पूर्ण रूपमा शून्य भएँ,’ मिङ्मा जीले निकै दबिएको स्वरमा सम्झिए ।
तर उनले एकैपटक यति धेरै प्रिय साथी गुमाएको कुरा स्वीकार गर्न सकेका थिएनन् । ‘सायद उनीहरू अझै जीवित छन् र कसैले उनीहरूलाई तल ल्याउन सहयोग गरिदिए हुन्थ्यो भन्ने भावना मेरो मनमा थियो,’ उनले भने ।
त्यसै दिन उनले आफ्नो के–टु आरोहण अभियान स्थगित गरे ।
‘मेरो भाइलाई हिमालमै नछोड्नु’
ब्रड पिकको आधार शिविरमा वकार अली अर्को आरोहीसँग मिलेर शव निकाल्ने कठिन काम सुरु गर्न पुगे । उनीहरूले एभरेस्ट आरोहण गर्ने पहिलो ओमानी महिला नधिरा अल हार्थी र विश्वका १४ अग्ला हिमालमध्ये १२ वटा आरोहण गरिसकेका नेपाली आरोही पुरबहादुर गुरुङका शव निकाले ।
तर हिमालमा अझै शवहरू थिए । मिङ्मा जी आफ्ना साथीहरूलाई घर ल्याउने निर्णयमा दृढ थिए । उनले निम्सकी पत्नी र सालासँग दुःखद खबर सुनाउँदा उनीहरूलाई पनि सुरुमा विश्वास गर्न निकै कठिन भएको बताए ।
किलुकी पत्नीले धेरै बोल्न सकिनन् । तर उनले मिङ्मा जीलाई भनेकी थिइन्, ‘आफ्नो भाइलाई हिमालमै नछोड्नु ।’ त्यसपछि शव उद्धारको अर्को चरण सुरु गर्नु सजिलो थिएन ।
मिङ्मासँग के–टु चढिरहेका अन्य आरोहीहरू पनि असहज थिए । उनीहरूका परिवारले घर फर्कन दबाब दिइरहेका थिए ।
अर्कोतर्फ उद्धारका लागि आवश्यक साधनको समस्या थियो । ड्रोनका तस्बिर हेरेपछि मिङ्मा जीलाई हेलिकोप्टर र लामो डोरीको सहायताले शव निकाल्न सकिन्छ भन्ने लागेको थियो । तर उनलाई यस्तो उद्धार तत्काल सम्भव नहुने बताइयो । ‘नेपालमा भएको भए दुई मिनेटजति मात्र लाग्थ्यो,’ उनले भने ।
पाकिस्तानी सेनाले हेलिकोप्टर उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको थियो । तर अल्पाइन क्लब अफ पाकिस्तानका अनुसार अगस्ट १ मा गरिएको हेलिकोप्टरको अनुरोध स्वीकृत भएको थियो । खराब मौसमका कारण भने त्यसलाई केही दिनसम्म कार्यान्वयन गर्न सकिएन ।
अब मिङ्मासँग एउटा मात्र विकल्प बाँकी थियो, पैदलै गएर शव निकाल्ने ।
उद्धार टोलीमाथि अर्को हिमपहिरो
अगस्ट १ मा मिङ्मा जीको नेतृत्वमा उद्धार टोली चारवटा शव खोज्न निस्कियो । ड्रोन तस्बिरमा निम्स, किलु, वाङ झोङ र निमा शेर्पाका शव देखिएको उनीहरूको अनुमान थियो ।
पछि ग्याल्जेन शेर्पाको शव पनि त्यही क्षेत्रमा भेटियो । पहाडको ढलान निकै अस्थिर थियो । ढुंगा खस्ने र फेरि हिमपहिरो जाने खतरा थियो ।
ठूलो टोली लिएर जाँदा थप मानिसको ज्यान जोखिममा पर्न सक्थ्यो । सानो टोलीले शव तल ल्याउन नसक्ने सम्भावना थियो ।
उद्धार टोली शवसम्म पुगेर डोरीको सहायताले तिनलाई तल झार्न थालेकै बेला फेरि अर्को हिमपहिरो आयो । हिमपहिरोले एउटा शव तलतिर बगाएर लग्यो ।
निम्ससहित अन्य तीन शव भने अझ खतरनाक ठाउँमा पुगे । उनीहरू हिमनदीको ठूलो बरफका खम्बाबीचको ढलानमा थिए । ती खम्बा कुनै पनि बेला भत्किन सक्थे । यदि उद्धारका क्रममा ती भत्किए भने पूरा उद्धार टोलीलाई नै बगाउन सक्थे ।
त्यसपछि टोलीले नयाँ योजना बनायो । दिन बित्दै जाँदा उद्धार टोलीका सदस्यहरू पनि कम हुँदै गए । सुरुमा नौ जना रहेको टोलीमा छ जना बाँकी रहे । त्यसपछि चार जना मात्र भए ।
स्लोपको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै अन्ततः मिङ्मा जी केही पछाडि बसेर ड्रोनबाट अवस्थाको निगरानी गर्ने र तीन जना आरोहीलाई निर्देशन दिने निर्णय भयो ।
उद्धार अभियान पाँचदेखि छ घण्टासम्म चल्यो । अन्ततः उनीहरूले आफ्ना साथीहरूको शवलाई पहाडबाट तल ल्याउन सफल भए ।
‘उनीहरूले हिमपहिरो आउँदै गरेको देखेका थिए’
मिङ्मा जीले पहिलोपटक आफ्ना साथीहरूको शव देखेको क्षण अझै बिर्सन सकेका छैनन् । निम्स र किलुले आफ्नो अनुहार ज्याकेटले छोपेका थिए । मिङ्माका अनुसार उनीहरूले हिमपहिरो आउँदै गरेको देखेका हुन सक्छन् र त्यसबाट जोगिन तयारी गरेका थिए ।
दुवै एउटै डोरीमा बाँधिएका थिए र उनीहरूका खुट्टा पनि त्यही डोरीमा अल्झिएका थिए । मिङ्माको अनुमानमा तल खस्ने क्रममा उनीहरू एक–अर्कासँग ठोक्किएका हुन सक्छन् । सम्भवतः उनीहरूको मृत्यु खसाइका कारणभन्दा आपसमा ठोक्किँदा भएको हुन सक्छ ।
‘उनीहरू त्यति धेरै तल खसेका थिएनन्, करिब ५०० मिटर मात्र । तर दुर्भाग्यवश उनीहरू एक–अर्कासँग धेरैपटक ठोक्किएजस्तो लाग्छ । यदि उनीहरू एउटै डोरीमा बाँधिएका नभएका भए निम्स र किलु बाँच्ने सम्भावना हुन सक्थ्यो,’ मिङ्मा जीले भने ।
टोलीले शवहरूलाई पहाडबाट तल ल्यायो । त्यसपछि हेलिकोप्टरबाट नजिकैको स्कर्दु सहर लगियो । त्यहाँबाट इस्लामाबाद र अन्ततः परिवारसम्म पुर्याइयो । केही दिनपछि पाकिस्तानी आरोही सोहेल साखी र अमेरिकी आरोही म्यालोरी गाइसको शव पनि भेटियो ।
तर नेपाली आरोही नवाङ थिन्डु शेर्पाको शव भने अझै हिमालमै छ । अगस्ट ११ मा निम्स, किलु र ग्याल्जेन शेर्पाको शव काठमाडौं ल्याइयो ।
‘निम्सदाइलाई घर ल्याइदियौ’
निम्सको परिवारले उद्धार टोलीप्रति गहिरो आभार व्यक्त गरेको छ । परिवारले भनेको छ, ‘अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा काम गरेर निम्सदाइलाई घर ल्याउने हाम्रा दाजु मिङ्मा जीको नेतृत्वमा रहेको असाधारण टोलीप्रति हामी गहिरो आभारी छौँ ।’
तर यो उद्धार अभियानले मिङ्मा जीलाई भित्रैदेखि बदलिदिएको छ । उनले यसलाई आफूले जीवनमा गरेका अन्य कुनै पनि अभियानसँग तुलना गर्न नसकिने बताएका छन् । गहिरो दुःखका साथ ती दिन सम्झँदा उनलाई आफ्नो पर्वतारोहण करिअरको अन्त्य नजिकिएको महसुस हुन थालेको छ ।
केही वर्षअघि चिसो तर घमाइलो के–टुको शिखरतर्फ अघि बढ्दा निम्स, किलु र मिङ्मा जीले सँगै गीत गाएका क्षणहरू उनको स्मृतिमा सधैँ रहनेछन् ।
तर अब ती सम्झनाले उनलाई फेरि हिमाल चढ्न प्रेरित गर्छन् कि हिमालबाट टाढा बनाउँछन् भन्ने उनी आफैँ निश्चित छैनन् ।बिबिसिबाट
