लोकनाथ भुसाल “घायलश्री”
कुनै काव्यकृतिको विषयवस्तु जति सरल देखिन्छ, त्यसलाई कलात्मक र बहुआयामिक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्नु त्यति नै कठिन हुन्छ।
‘हिउँ’-सुन्दा एउटा सामान्य प्राकृतिक वस्तुजस्तो लाग्ने शब्द हो; तर यही सीमित देखिने विषयलाई केन्द्रमा राखेर गीता खत्री, ज्योति पौडेल र पूनम काफ्लेले संयुक्त रूपमा रचना गरेको ‘हिमतरङ्ग’ खण्डकाव्यले प्रकृति, मानव जीवन, श्रम, सौन्दर्य, प्रविधि, पर्यटन, विपत्ति, मिथक र विश्वबोधलाई एउटै काव्यिक धरातलमा उभ्याएको छ। यस अर्थमा ‘हिमतरङ्ग’ हिउँको काव्य मात्र नभएर हिउँलाई माध्यम बनाएर जीवन पढ्ने प्रयत्न हो।
यस कृतिको रचनागर्भ आफैंमा समकालीन समयको विडम्बनासँग जोडिएको छ। कोरोना महामारीले विश्वलाई भय, मृत्यु र एकान्तको मनोविज्ञानमा धकेलेको बेला हिउँसँगको साक्षात्कारले सिर्जनात्मक चेतनालाई पुनर्जीवित गर्छ। बाहिरी संसार महामारीको त्रासमा थुनिएको छ, तर हिमपातले कवि मनमा नयाँ संसारको ढोका खोल्छ।
यसरी ‘हिमतरङ्ग’को प्रारम्भिक चेतना विनाशको समयमा सिर्जनाको पुनर्जन्मसँग सम्बन्धित छ। मृत्युको भयबीच सौन्दर्यको खोजी यसको रचनात्मक मनोविज्ञानको महत्वपूर्ण आधार हो। कृतिको मौलिकता यसको विषयमा मात्र छैन; विषयलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा छ। हिउँ यहाँ प्रकृतिको दृश्य, मौसम वा भौगोलिक घटना मात्र होइन, एउटा बहुअर्थी प्रतीक हो।
बालकका लागि हिउँ खेल हो, युवाका लागि श्रम र अवसर, कलाकारका लागि सिर्जनाको वस्तु, पर्यटकका लागि आकर्षण, हिमाली समुदायका लागि जीवनको हिस्सा र कहिलेकाहीँ विपत्तिको कारण पनि। एउटै हिउँ विभिन्न उमेर, वर्ग र अनुभवका मानिसका लागि फरक अर्थ बोकेर उपस्थित हुन्छ। यसरी कवयित्रीहरूले वस्तु र अनुभूतिको सम्बन्धलाई बहुपरिप्रेक्ष्यमा उद्घाटित गरेका छन्। यस सन्दर्भमा जीवनका विभिन्न अवस्थालाई हिउँसँग जोड्ने संरचना विशेष अर्थपूर्ण छ।
शेक्सपियरको ‘Seven Ages of Man’ बाट प्रेरणा लिएर बाल्यावस्थादेखि वृद्धावस्थासम्मका मानवीय चरणलाई हिमअनुभूतिसँग जोडिनु कृतिको संरचनात्मक चातुर्य हो। बाल्यकालको खेलबाट सुरु भएको हिउँसँगको सम्बन्ध क्रमशः श्रम, प्रेम, पेशा, कला, अनुभव र पुनः बालसुलभ आनन्दतर्फ फर्कन्छ। जीवनको आरम्भ र अन्त्यमा देखिने बालसुलभता यहाँ एउटा गहिरो जीवन-दर्शनमा परिणत हुन्छ-मानिस जति उमेर बढाउँदै जान्छ, जीवनको अन्तिम घेरामा उति नै सरल आनन्दतर्फ फर्कन्छ।
‘हिमतरङ्ग’मा मिथकको प्रयोग पनि केवल अलङ्कारिक छैन। शिव र पार्वतीलाई कैलाशबाट पृथ्वीमा ल्याउनु काव्यको कल्पनात्मक उडान मात्र होइन, दुई लोकबीचको संवाद स्थापना गर्ने काव्यिक रणनीति हो। कैलाशको दिव्य संसार र पृथ्वीको सांसारिक संसार आमनेसामने आउँछन्। देवता पृथ्वीलाई हेर्छन्, पृथ्वीबाट सिक्छन् र मानिसका गतिविधिमाथि प्रतिक्रिया दिन्छन्। यस उल्टो दृष्टिले पाठकलाई पनि आफ्नो संसारलाई बाहिरबाट हेर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
शिव-पार्वतीको माध्यमबाट कृतिले आधुनिक सभ्यताको विरोधाभास पनि देखाउँछ। मानिसले हिउँलाई खेल, कला, पर्यटन, व्यापार र प्रविधिमा रूपान्तरण गरेको छ; तर यही मानिस प्रकृतिका कारण आउने विपत्तिसामु असहाय पनि छ। यसरी काव्यले प्रकृतिमाथिको मानवीय नियन्त्रण र प्रकृतिप्रतिको मानवीय निर्भरता दुवैलाई समानान्तर राखेको छ। यही द्वन्द्वले ‘हिमतरङ्ग’लाई केवल प्रकृतिवर्णनको काव्य हुनबाट जोगाउँछ। कृतिको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको पर्यावरणीय चेतना हो।
हिउँको सौन्दर्यमा मुग्ध हुनु एउटा पक्ष हो; हिउँसँग सम्बन्धित संकट र परिवर्तनलाई बुझ्नु अर्को। हिमक्षेत्र, हिमपात, हिमपर्वत र तिनमा आश्रित जीवनलाई हेर्दा वातावरणीय सन्तुलन, मानवीय हस्तक्षेप र प्रकृतिको शक्तिसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा उठ्छन्। कृतिले प्रत्यक्ष घोषणाभन्दा काव्यात्मक अनुभूतिमार्फत प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको आवश्यकता स्मरण गराउँछ। विश्वका विभिन्न हिमक्षेत्रमा पुग्ने काव्यिक यात्राले ‘हिमतरङ्ग’लाई भौगोलिक रूपमा पनि विस्तृत बनाएको छ।
अमेरिका, युरोप, एसिया र नेपालको हिमाली भूगोलसँग जोडिएका प्रसङ्गहरूले कृतिमा प्रवासी नेपाली दृष्टिकोणको उपस्थितिलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्। अमेरिकामा बसेर नेपाली भाषामा हिमको विश्व लेखिनु आफैंमा एउटा सांस्कृतिक घटना हो। भूगोल अमेरिका भए पनि चेतना नेपाली छ; अनुभव विश्वव्यापी भए पनि अभिव्यक्तिको आधार नेपाली भाषा र लोकलय हो। यसले प्रवासी साहित्यमा देखिने ‘यहाँ’ र ‘त्यहाँ’ बीचको दूरीलाई सिर्जनात्मक सेतुमा परिणत गर्छ।
विशेषतः नेपाली लोकलयको प्रयोगले कृतिलाई स्थानीय सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोड्छ। विश्वका हिमक्षेत्रको दृश्यात्मक विस्तार र नेपाली काव्यपरम्पराको लयात्मक आत्मीयता एउटै ठाउँमा भेटिनु यसको उल्लेखनीय उपलब्धि हो। आधुनिक विषय र परम्परागत काव्यसंवेदनाबीचको यही संवादले ‘हिमतरङ्ग’लाई समयसापेक्ष बनाएको छ। संयुक्त लेखनका दृष्टिले पनि यो कृति विचारणीय छ। तीन स्रष्टाले एउटै विषयमा लेख्दा सिर्जनात्मक अहंभन्दा सामूहिक चेतना महत्वपूर्ण हुन्छ।
विषयको विभाजन, भावको निरन्तरता, भाषिक एकरूपता र समग्र संरचनाबीच सन्तुलन कायम गर्नु चुनौतीपूर्ण कार्य हो। तर यहाँ तीन अलग कलमहरू एउटा साझा हिमप्रवाहमा मिसिएका छन्। त्यसैले ‘हिमतरङ्ग’लाई केवल तीन व्यक्तिको लेखन नभई सहकार्यको सौन्दर्यशास्त्रका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ। तीन नदी मिसिएर त्रिवेणी बनेझैँ तीन सिर्जनात्मक चेतनाको संगमबाट एउटा काव्यिक प्रवाह निर्माण भएको छ।
यस कृतिको अन्तर्ध्वनि अझ गहिरो छ-स्वर्ग कहाँ छ? कैलाशमा कि पृथ्वीमा? यदि मानिसले प्रेम, शान्ति, सद्भाव, सहअस्तित्व र भाइचाराले पृथ्वीलाई सुन्दर बनाउन सक्छ भने स्वर्ग कुनै काल्पनिक लोक होइन; यही पृथ्वी हुन सक्छ। शिव-पार्वतीको पृथ्वी अवलोकन अन्ततः मानिसलाई आफ्नै संसार पुनः अवलोकन गर्न लगाउने उपकरण बन्छ। यस अर्थमा ‘हिमतरङ्ग’को वास्तविक विषय हिउँ होइन, हिउँमार्फत देखिएको मानव जीवन हो।
हिउँ यसको बाह्य दृश्य हो; जीवन यसको आन्तरिक कथ्य। सेतो रङ यसको दृश्यात्मक सौन्दर्य हो; त्यसको पग्लाइ समयको रूपक हो। हिमशिखर यसको भौगोलिक उचाइ हो; मानवीय चेतना यसको वास्तविक आरोहण। ‘हिमतरङ्ग’लाई नेपाली साहित्यमा एउटा प्रयोगशील संयुक्त खण्डकाव्यका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
यसले प्रकृतिलाई केवल पूजा वा वर्णनको विषय नबनाई मानव जीवन, आधुनिक सभ्यता, विश्वयात्रा, मिथकीय चेतना र पर्यावरणीय प्रश्नसँग जोडेको छ। महामारीको अँध्यारो समयबाट जन्मिएको यो काव्य अन्ततः उज्यालोको खोजी हो। हिउँ पग्लिन्छ, तर हिमाल रहन्छ। हिमाल स्थिर देखिए पनि त्यसमा निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ।
ठीक त्यस्तै ‘हिमतरङ्ग’ पनि स्थिर प्रकृतिको चित्र होइन; परिवर्तनशील जीवनको गतिशील काव्य हो। यसको सेतोपनभित्र स्मृतिका रङ छन्, चिसोपनभित्र भावनाको ताप छ र हिमशिखरभित्र मानवीय चेतनाको आरोहण। यही कारण ‘हिमतरङ्ग’लाई हिउँको कविता भनेर मात्र सीमित गर्नु यसको व्यापक काव्यिक सम्भावनालाई सानो बनाउनु हुनेछ। वास्तवमा प्रकृतिबाट मानिसतर्फ, मिथकबाट आधुनिकतातर्फ र स्थानीय अनुभूतिबाट विश्वबोधतर्फ बगेको एउटा दीर्घ हिमप्रवाह हो- “हिमतरङ्ग”।
