लोकनाथ भुसाल “घायलश्री”
आधुनिक नेपाली कथाको विकासक्रम लामो र समृद्ध छ। गुरुप्रसाद मैनालीबाट सुरु भएको नेपाली कथाको आधुनिक यात्रा पुष्करशमशेर राणा, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भवानी भिक्षु, परशु प्रधान हुँदै समकालीन पुस्तासम्म आइपुग्दा विषय, शिल्प, भाषा र दृष्टिकोणका हिसाबले निकै व्यापक बनेको छ।
नेपाली कथा अब केवल नेपालको भूगोल, समाज र परिवेशमा सीमित छैन। नेपालीभाषी समुदाय विश्वका विभिन्न देशमा फैलिँदै गएसँगै नेपाली साहित्यले पनि नयाँ भूगोल, नयाँ अनुभव र नयाँ जीवनसन्दर्भलाई आफ्नो विषय बनाउँदै आएको छ।
यही परिवर्तित साहित्यिक परिदृश्यमा कथाकार रोमन अधिकारीको नामलाई प्रवासी नेपाली जीवनका अनुभूति र संघर्षलाई कथामा अभिव्यक्त गर्ने स्रष्टाका रूपमा लिन सकिन्छ। रोमन अधिकारीको कथाकारिता मूलतः प्रवासी जीवनको भोगाइ, अमेरिकी समाजको परिवेश, नेपाली मनोविज्ञान र मातृभूमिप्रतिको गहिरो सम्बन्धमा केन्द्रित देखिन्छ।
उनको कथासङ्ग्रह ‘अमेरिका सपना’ यसै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण कृति हो। शीर्षकले नै संकेत गरेझैँ यस सङ्ग्रहमा अमेरिका पुग्ने सपना, अमेरिकामा पुगेपछि देखिने वास्तविकता, त्यहाँको जीवनसङ्घर्ष, सम्बन्धका उतारचढाव, सुख–दुःख, प्रेम, विरह, मोह, स्वार्थ, बेचैनी, पीडा, अहम् र मानवीय संवेदनाका विविध पक्षलाई कथाकारले प्रस्तुत गरेका छन्।
अमेरिका यहाँ केवल एउटा देश वा भौगोलिक स्थान होइन; यो नेपाली युवाका सपना, आकांक्षा, संघर्ष र अन्तर्द्वन्द्वको प्रतीक बनेर उपस्थित हुन्छ। अधिकारीका कथाको प्रमुख विशेषता प्रवासी जीवनलाई बाहिरबाट हेरेर मात्र चित्रण नगर्नु हो। उनले आफ्नै भोगाइ र वरिपरिका जीवनअनुभवलाई कथात्मक रूप दिएका कारण उनका कथामा यथार्थको स्पर्श बलियो देखिन्छ।
अमेरिका पुगेपछि सबै कुरा सहज र सुखमय हुन्छ भन्ने आम धारणाभन्दा फरक उनले प्रवासी जीवनका आरोह–अवरोह, मानसिक दबाब, पारिवारिक दूरी, सांस्कृतिक द्वन्द्व र अस्तित्वको खोजीलाई कथाको विषय बनाएका छन्। त्यसैले उनका पात्रहरू केवल कथा पढ्ने पाठकका लागि अपरिचित पात्र रहँदैनन्; उनीहरू प्रवासी नेपाली समाजकै प्रतिनिधि पात्रका रूपमा देखापर्छन्।
‘अमेरिका सपना’ सङ्ग्रहमा ‘सम्बन्ध’, ‘संयोग’, ‘विवशता’, ‘अमेरिका सपना’, ‘यात्रा जिन्दगीको’, ‘केयर सेन्टरको कथा’, ‘क्लेप्टोमेनिया’, ‘रहर जिन्दगीको’ लगायतका कथा समावेश छन्। यी कथाहरूमा विषयगत विविधता भए पनि तिनलाई जोड्ने साझा सूत्र मानवीय सम्बन्ध, प्रवासी जीवन र जीवनप्रतिको गहिरो दृष्टि हो।
‘सम्बन्ध’ कथामा समयसँगै परिवर्तन हुँदै जाने सम्बन्धको चित्रण पाइन्छ। अमेरिका आएको विद्यार्थीको जीवन, उसको संघर्ष र नयाँ परिवेशसँगको अनुकूलन यस कथाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। विदेशमा पुग्नु केवल भौगोलिक परिवर्तन होइन, त्यसले मानिसका सम्बन्ध, प्राथमिकता र सोचाइमा समेत परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने तथ्य कथाले उजागर गर्छ। त्यस्तै ‘संयोग’ मा समय र परिस्थितिले अलग पार्न नसकेको सम्बन्धको भावनात्मक पक्ष प्रस्तुत गरिएको छ।
न्युयोर्कको जागिरे जीवन, ड्राइभिङको समस्या, पारिवारिक सम्बन्ध र नेपाल फर्कने कल्पना यस कथाका महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग हुन्। यी प्रसङ्ग केवल कुनै एक पात्रको जीवनका घटना नभएर प्रवासी नेपालीको साझा अनुभवसँग जोडिन्छन्। विदेशमा रहेर पनि मन भने बारम्बार मातृभूमि, परिवार र विगतका सम्बन्धतर्फ फर्किरहने मनोविज्ञान कथाकारले प्रभावकारी ढङ्गले समातेका छन्। ‘यात्रा जिन्दगीको’ मा धर्म, संस्कार र संस्कृतिको पुस्तान्तरणसँगै जीवनदर्शनको प्रश्न उठाइएको छ।
प्रवासमा जन्मिएको वा हुर्किएको नयाँ पुस्ताले आफ्नो मौलिक संस्कार र पहिचानलाई कसरी ग्रहण गर्छ भन्ने विषय आजको नेपाली डायस्पोराको महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। यस अर्थमा यो कथा समकालीन समयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने कथा बन्न पुगेको छ। ‘रहर जिन्दगीको’ मा कलाकारको अवस्था र मधेस–पहाडबीचको सम्बन्धलाई कथात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले अधिकारीको कथाकारिता केवल अमेरिकी जीवनमा सीमित नभई नेपाली समाजका विविध तह र अन्तरसम्बन्धप्रति पनि संवेदनशील रहेको देखाउँछ। ‘क्लेप्टोमेनिया’ र ‘केयर सेन्टरको कथा’ पनि सङ्ग्रहका उल्लेखनीय कथा हुन्।
यी कथामा मानवीय मनका जटिलता, जीवनका अनपेक्षित अवस्था र प्रवासी परिवेशका अनुभवलाई रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको देखिन्छ। रोमन अधिकारीका कथाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सरल र व्यावहारिक भाषा हो।
दर्शन र दृष्टि, संवाद र सिर्जना, सम्भावना र जीवनानुभूतिलाई जटिल भाषिक संरचनाभन्दा सहज अभिव्यक्तिमा प्रस्तुत गर्नु उनको विशेषता हो। उनका कथाहरूमा घटना र पात्र स्वाभाविक गतिमा अघि बढ्छन्। यही कारण पाठकले कथा पढ्दा आफू पनि घटनाक्रमभित्रै प्रवेश गरेको अनुभूति गर्न सक्छ। कथाकारले प्रवासी जीवनका गहिरा प्रश्न उठाए पनि तिनलाई अत्यधिक बोझिलो वा कृत्रिम बनाएका छैनन्।
अधिकारीको कथाकारिताको केन्द्रमा मातृभूमिप्रतिको अगाध प्रेम पनि स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। अमेरिका बसाइले भौगोलिक दूरी बढाए पनि नेपालप्रतिको भावनात्मक सम्बन्ध कमजोर भएको छैन। बरु परदेशको अनुभवले मातृभूमिको महत्त्व अझ गहिरो बनाएको देखिन्छ। यही कारण उनका पात्रहरू अमेरिका बस्दा पनि नेपाल सम्झन्छन्, परिवार सम्झन्छन्, आफ्ना संस्कार र पहिचान सम्झन्छन्। प्रवासी जीवनको बाहिरी सफलता र भित्री रिक्तताबीचको द्वन्द्व उनका कथाको महत्त्वपूर्ण भावभूमि हो। समग्रमा हेर्दा रोमन अधिकारीको कथा नेपाली डायस्पोरा साहित्यको विकासक्रममा अर्थपूर्ण हस्तक्षेप हो।
उनका कथाले विदेशमा रहेका नेपालीको जातीय, भाषिक, सांस्कृतिक र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएका प्रश्नलाई उठाएका छन्। पदार्थलाभको चाहना, आर्थिक संघर्ष, अपमान र हेपाइको अनुभूति, पारिवारिक बन्धन, प्रेम र मायामोह, मानसिक छटपटी तथा स्वतन्त्र अस्तित्वको खोजीजस्ता विषय उनका कथामा विविध रूपमा आएका छन्। दुई संस्कृतिको बीचमा उभिएर जीवन जिउन बाध्य नेपालीहरूको मनोविज्ञानलाई उनले कथाको माध्यमबाट अभिव्यक्ति दिएका छन्।
विशेषतः ‘अमेरिका सपना’ लाई भूगोल र पात्रका नाम हटाएर पढ्ने हो भने धेरै प्रवासी नेपालीले यसभित्र आफ्नै जीवनको प्रतिविम्ब भेट्न सक्छन्। यही यसको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो। कथाकारले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवलाई सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्न सकेका छन्। एउटा व्यक्तिको अमेरिका यात्रा विस्तारै हजारौँ नेपालीको सपना, संघर्ष र अनुभूतिको कथा बन्न पुगेको छ। आज नेपाली साहित्य नेपालको भौगोलिक सीमाभन्दा धेरै पर पुगिसकेको छ। नेपाली लेखक र पाठक संसारका विभिन्न देशमा फैलिएका छन्। यस्तो अवस्थामा प्रवासी जीवनलाई नेपाली साहित्यको विषय बनाउने लेखकहरूको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
रोमन अधिकारी यस यात्राका प्रतिनिधि कथाकारका रूपमा देखा पर्छन्। उनका कथाले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय भूगोलसँग जोड्ने काम मात्र गरेका छैनन्, प्रवासी नेपालीको जीवन र मनोविज्ञानलाई नेपाली साहित्यको मूल प्रवाहसँग जोड्ने प्रयत्न पनि गरेका छन्। अन्ततः रोमन अधिकारीको कथाकारिता प्रवासी नेपाली जीवनको ऐना हो भन्न सकिन्छ।
उनका कथामा अमेरिका छ, तर अमेरिका मात्र छैन; त्यहाँ नेपाल छ, नेपाली मन छ, परिवार छ, सम्बन्ध छ, संस्कार छ, सपना छ र संघर्ष पनि छ। आधुनिक जीवनका जटिलताबीच आफ्नो पहिचान र आत्मीयताको खोजी गरिरहेको नेपाली मन उनका कथाको मूल केन्द्र हो।
यही कारण ‘अमेरिका सपना’ जस्ता कृतिले नेपाली कथालाई नयाँ भूगोल, नयाँ अनुभव र नयाँ संवेदनासँग परिचित गराएको छ। परम्पराको बिँडो थाम्दै आधुनिक प्रवासी जीवनका रङ मिसाउने कथाकार रोमन अधिकारी नेपाली कथा साहित्यको समकालीन यात्रामा उल्लेखनीय सम्भावना बोकेका स्रष्टा हुन्। उनका सिर्जनाले नेपाली साहित्यलाई विश्व नेपाली समुदायको साझा अनुभूतिसँग अझ नजिक पुर्याउने विश्वास गर्न सकिन्छ। न्यूयोर्क, अमेरिका
