एउटा गाउँको सामान्य परिवेशबाट उठेको प्रतिभाले आफ्नै स्वर, साधना र सङ्घर्षको बलमा राष्ट्रिय पहिचान बनाउँदा त्यो केवल एक व्यक्तिको सफलता हुँदैन, सिङ्गो गाउँ, समाज र माटोको गौरव बन्छ। म्याग्दीको नेप्टेचौरमा जन्मिएका लोकदोहोरी गायक रवि कार्की आज त्यही गौरवको एउटा परिचित नाम बनेका छन्। उनका गीतमा नेपाली जनजीवनको भोगाइ सुनिन्छ, लोकलयको मिठास भेटिन्छ र कतिपयका आफ्नै सुख दुःखका कथा प्रतिध्वनित हुन्छन्। तर आज श्रोताको माया र लोकप्रियता कमाएका रविको यो उचाइसम्म आइपुग्ने बाटो सहज थिएन। यसका पछाडि अभाव, निराशा, निरन्तरको अभ्यास र हार नमान्ने अदम्य इच्छाशक्तिको लामो कथा छ।
रविको बाल्यकाल सुख सुविधामा बितेन। जीवनका अनेक अभाव र अप्ठ्याराबिच उनले आफ्नो स्कुले जीवन पूरा गरे। परिस्थितिले उनलाई सजिलो बाटो दिएन, तर दुःखले उनको सपना मार्न सकेन। बरु अभावका प्रत्येक अनुभवले उनलाई जीवन बुझ्न र सङ्घर्षसँग जुध्न सिकाउँदै लग्यो। मनमा गीतप्रतिको मोह, स्वरमा सम्भावना र भविष्यप्रति आशा बोकेर उनी साङ्गीतिक यात्रातर्फ अघि बढे। त्यति बेला उनको हातमा सफलता सुनिश्चित गर्ने कुनै आधार थिएन, तर आफ्नै क्षमतामाथिको विश्वास भने थियो।
सन् २००६ मा ‘बादलभित्र’ गीतमा पहिलो पटक स्वर दिएर उनले आफ्नो साङ्गीतिक यात्रा सुरु गरे। पहिलो प्रयासले अपेक्षित चर्चा पाएन। गीतले उनलाई रातारात चिनाएन, न त त्यसले तत्काल जीवनमा परिवर्तन ल्यायो। तर चर्चा नपाउनु असफलताको अन्तिम फैसला होइन भन्ने विश्वासले उनलाई निरन्तर अघि बढाइरह्यो। त्यसपछि ‘बेनी बजार झर मायालु’ गीत बजारमा ल्याए । यही गीत उनको साङ्गीतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो। गीतले श्रोतामाझ राम्रो चर्चा कमायो र रवि कार्कीको नाम नेपाली लोक तथा दोहोरी गीतको क्षेत्रमा फैलिन थाल्यो। त्यसले उनको आत्मविश्वास बढाउनुका साथै सम्भावनाका नयाँ ढोकासमेत खोलिदियो।
त्यसपछि रविले ‘जाम सुस्तै’, ‘रेरे साइँलो’, ‘घुम्ती घुम्ती रोड’, ‘चरी बाँसैमा’, ‘बसे है पाले दाइ’, ‘माया के रैछ’, ‘हाँस्ने बोल्ने गरे पो माया बढ्छ’, ‘हुन्छ भन’, ‘साइँली सलक्कै’, ‘बर्खे झरीमा’ र ‘बागलुङ पञ्चकोट’ लगायतका गीतमार्फत आफ्नो साङ्गीतिक पहिचानलाई थप फराकिलो बनाउँदै लगे। लोकदोहोरीसँगै भजन गायनमा पनि सक्रिय उनले ‘शिव भजन’, ‘गलेश्वरको दर्शन’ र ‘हे शिव कैलाशमा’ जस्ता भजनमार्फत धार्मिक भावनासँग जोडिएका श्रोताको मनसमेत जितेका छन्। मौलिक लोकलय, सरल शब्द र भावपूर्ण प्रस्तुतिका कारण उनका गीतले श्रोतासँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गरेका छन्। उनका केही गीतले करोडौँ पटक हेरिने सफलता हासिल गर्नुले पनि उनको साङ्गीतिक पहुँच र लोकप्रियताको विस्तार देखाउँछ।
रविको प्रतिभा गायनमा मात्र सीमित छैन। उनी अभिनय, निर्देशन र नृत्यमा समेत सक्रिय छन्। धौलागिरि नाट्य समूहको अध्यक्ष भएर काम गरेका उनले नाट्य क्षेत्रमा पनि आफ्नो क्षमता प्रस्तुत गरे। गीतमा स्वर दिनुका साथै शब्द तथा सङ्गीत सिर्जना र अभिनयमा संलग्न हुँदै उनले आफूलाई बहु आयामिक कलाकारका रूपमा अघि बढाएका छन्। पछिल्लो समय दोहोरीमा जडीयॉको भूमिकामा प्रस्तुत हुने उनको शैलीले पनि दर्शकमाझ छुट्टै आकर्षण पैदा गरेको छ। गीतमार्फत श्रोतालाई भावुक बनाउने, नचाउने र प्रस्तुतिमार्फत हँसाउने उनको क्षमताले उनलाई फरक पहिचान दिएको छ। साङ्गीतिक कार्यक्रमका सिलसिलामा उनी कतार, दुबई, जापान र हङकङसम्म पुगेका छन्। गाउँको परिवेशबाट सुरु भएको उनको यात्रा आज देशको सीमाबाहिरका नेपाली समुदायसम्म फैलिएको छ।
यद्यपि कलाकारको जीवनमा लोकप्रियताको यात्रा सधैँ सहज हुँदैन। गीतले चर्चा पाउनु र संस्थागत रूपमा सम्मानित महसुस गर्नु फरक कुरा हुन्। कहिलेकाहीँ आफ्नो प्रतिभा प्रमाणित गर्नुभन्दा आफूलाई स्वीकार गरिएको अनुभूति पाउन नै बढी सङ्घर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ। रविको जीवनमा पनि यस्तै एउटा अनुभव जोडिएको छ।
एक पटकको व्यक्तिगत भेटमा उनले राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान म्याग्दी शाखामा सह कोषाध्यक्षको जिम्मेवारीमा रहँदाको आफ्नो अनुभूति सुनाएका थिए। आगामी पदमा उम्मेदवारी दिने वा नदिने विषयमा समेत समितिले आफूलाई सल्लाह नगरेको, एक पटक सोध्नसमेत आवश्यक नठानेको र आफू बेवास्तामा परेको महसुस भएको उनले बताएका थिए। त्यसपछि प्रतिष्ठानबाट अलग्गिएको उनको भनाइ थियो।
यो उनको व्यक्तिगत अनुभूति हो। त्यस घटनाको सत्यता वा औचित्यबारे फैसला सुनाउनु मेरो उद्देश्य होइन। तर यसले एउटा गम्भीर प्रश्न भने उठाउँछ—हामी आफ्नै वरिपरि रहेका प्रतिभालाई समयमै चिन्न र उनीहरूको योगदानको सम्मान गर्न कति सचेत छौँ? कुनै व्यक्तिको क्षमता उसले पाएको पदले निर्धारण गर्छ कि उसको कर्मले? संस्थाले उचित स्थान दिन नसकेको अनुभूति बोकेको प्रतिभाले पनि आफ्नै साधना र निरन्तरताबाट समाजमा स्थापित हुने बाटो बनाउन सक्दैन र?
समयले सधैँ एउटै रूप देखाउँदैन। हिजो संस्थाभित्र आफूलाई बेवास्ता गरिएको अनुभूति सुनाउने रवि आज त्यही क्षेत्रको राष्ट्रिय संस्थामा लोकप्रिय मतसहित निर्वाचित भएर पुगेका छन्। उनले गुनासोलाई आफ्नो यात्राको अन्तिम बिन्दु बनाएनन्। कसैले बाटो खोलिदेला भनेर पर्खिएनन्। बरु गीत गाइरहे, सिर्जना गरिरहे, मञ्चमा उभिइरहे र आफ्नो कर्मबाट पहिचान निर्माण गरिरहे। उनको जीवनयात्राको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष यही हो—परिस्थितिले निरुत्साहित गर्न खोज्दा पनि उनले आफ्नो साधना रोकेनन्।
हालै सम्पन्न राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपालको नवौँ महाधिवेशनको बन्द सत्रबाट रवि कार्की केन्द्रीय सदस्यमा लोकप्रिय मत सहित निर्वाचित भएका छन्। म्याग्दीबाट निर्वाचन प्रक्रियामा प्रतिस्पर्धा गरेर लोकप्रिय मतसहित केन्द्रीय सदस्य बन्नु उनको व्यक्तिगत उपलब्धिका साथै जिल्लाको साङ्गीतिक क्षेत्रका लागि पनि महत्त्वपूर्ण घटना हो। म्याग्दीबाट यसअघि पनि प्रतिष्ठानको केन्द्रीय तहमा प्रतिनिधित्व भएको छ तर निर्वाचन मार्फत उनको उपलब्धि नै जिल्लामै पहिलो हो । यसले म्याग्दीका कलाकारको राष्ट्रिय उपस्थितिलाई थप सशक्त बनाएको छ।
रविको पक्षमा परेको प्रत्येक मतलाई केवल मतपत्रमा लगाइएको छापका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। त्यसमा उनले वर्षौँदेखि कमाएको विश्वास, प्रस्तुत गरेको कला र श्रोतासँग बनाएको आत्मीय सम्बन्धको प्रतिविम्ब पनि छ। लोकप्रिय मतले उनलाई सम्मानसँगै जिम्मेवारीसमेत दिएको छ। कलाकारको हकहितका लागि स्थापित संस्थाको केन्द्रीय सदस्य बनेपछि उनको भूमिका व्यक्तिगत सफलतामा सीमित रहनु हुँदैन। नयाँ प्रतिभाको पहिचान, लोक तथा दोहोरी गीतको संरक्षण, कलाकारका समस्या सम्बोधन र संस्थालाई थप प्रभावकारी बनाउने दिशामा उनले योगदान पुर्याउने अवसर पाएका छन्।
रविको यात्रालाई हेर्दा सफलता भनेको एकै पटक प्राप्त हुने चमत्कार होइन भन्ने स्पष्ट हुन्छ। पहिलो गीतबाट अपेक्षित चर्चा नपाउनु, अभावबिच आफ्नो सपना जोगाउनु, निरन्तर अभ्यास गर्नु र अवसरको खोजीमा लागिरहनु उनका यात्राका महत्त्वपूर्ण पाटा हुन्। कलाकार सफल हुँदा प्रायः गीतको लोकप्रियता, भिडियोले पाएको दर्शक सङ्ख्या र मञ्चमा बज्ने तालीको चर्चा हुन्छ। तर ती उपलब्धिको जगमा रहेका निराशाका दिन, अनिश्चितता र निरन्तरताको मूल्यबारे कमै चर्चा गरिन्छ। रविको कथा ती नदेखिएका पाटालाई पनि सम्झाउने कथा हो।
कलाकारको मूल्याङ्कन उसले कति चर्चा पायो वा सञ्चारमाध्यममा कति स्थान प्राप्त गर्यो भन्ने आधारमा मात्र हुनु हुँदैन। उसको सिर्जना, साधना, मौलिकता र समाजमा पुर्याएको योगदान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रविका गीतले श्रोताको मन जितेका छन्, उनले गायनसँगै अन्य विधामा पनि आफ्नो क्षमता देखाएका छन् र राष्ट्रिय संस्थाको नेतृत्व तहमा पुग्ने अवसर पाएका छन्। उनको यात्राले नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई प्रतिभा मात्र भएर पुग्दैन, त्यसलाई निरन्तर मेहनत, धैर्य र कर्मले निखार्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
रविसँग मेरो सम्बन्ध उनको आजको लोकप्रियताबाट सुरु भएको होइन। ‘बेनी बजार झर मायालु’ गीतले चर्चा पाउनुअघि पनि उनी मेरा भाइ थिए, आज चर्चित हुँदा पनि मेरा भाइ नै छन् र भोलि अझ ठुलो उचाइमा पुगे पनि मेरा लागि त्यही आत्मीय भाइ रहनेछन्। लोकप्रियता र पदले व्यक्तिको सार्वजनिक परिचय बदल्न सक्छन्, तर वर्षौँदेखि जोगिएको आत्मीयताको मूल्य बदल्न सक्दैनन्। हाम्रा केही साङ्गीतिक कर्म र सम्झनाले पनि हामीलाई जोडेको छ। त्यसैले उनको सफलतामा मेरो खुसी केवल एक दर्शकको खुसी होइन; उनको यात्राका कठिन मोड सम्झने एक आत्मीय व्यक्तिको खुसी पनि हो।
म उनका हरेक निर्णयलाई सही ठहर्याउन वा उनलाई अरूभन्दा ठुलो देखाउन यी शब्द लेखिरहेको छैन। उनको जीवनयात्रामा देखिएको सङ्घर्ष, सम्भावना र उपलब्धिलाई अभिलेखमा राख्ने उद्देश्यले लेखिरहेको छु। कसैको प्रशंसा गर्नु भनेको उसका कमजोरी अस्वीकार गर्नु होइन, तर उसले हासिल गरेको उपलब्धिको उचित सम्मान गर्नु अवश्य हो। रविको सफलतालाई उनको आफ्नै कर्मको परिणामका रूपमा स्वीकार गर्नु र त्यसबाट अरूले प्रेरणा लिन सक्ने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ।
मलाई सबैभन्दा बढी खुसी यस कुराले लाग्छ—म्याग्दीको सामान्य परिवेशबाट उठेको एउटा युवा कलाकारले आफ्नो प्रतिभा र निरन्तरताका बलमा राष्ट्रिय स्तरको संस्थामा प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन्। यो उपलब्धि रविको मात्र होइन, गाउँ बस्तीमा रहेर आफ्नो कला चिनाउन सङ्घर्ष गरिरहेका प्रतिभाका लागि पनि आशाको सन्देश हो। उचित अवसर, निरन्तर साधना र श्रोताको विश्वासले कलाकारलाई आफ्नो जन्मभूमिको सीमाभन्दा धेरै परसम्म चिनाउन सक्छ भन्ने उदाहरण उनको यात्रा बनेको छ।
रवि भाइ, तिमीले भोगेका दुःखले तिमीलाई कमजोर बनाएनन्, बरु तिम्रो सङ्घर्षलाई थप अर्थपूर्ण बनाए। पहिलो गीतले अपेक्षित चर्चा नपाउँदा पनि तिमी रोकिएनौ। यात्रामा मन दुखाउने अनुभव आए होलान्, तर तिमीले आफ्नो स्वर र साधनालाई छाडेनौ। आज तिम्रो नामसँग गीतको लोकप्रियता मात्र होइन, निरन्तरताले हासिल गरेको उपलब्धिको कथा पनि जोडिएको छ।
तिमीलाई हार्दिक बधाई। राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानको केन्द्रीय सदस्यका रूपमा प्राप्त यो जिम्मेवारीलाई कलाकारको हित, लोक सङ्गीतको संरक्षण र नयाँ प्रतिभाको प्रोत्साहनमा उपयोग गर्न सक। तिम्रो विजयले म्याग्दीका प्रतिभामा आत्मविश्वास जगाओस् र तिम्रो कामले तिमीलाई मत दिनेहरूको विश्वास अझ बलियो बनाओस्।
सफलताको उचाइमा पुग्दा पनि आफ्ना कठिन दिनहरू नबिर्सनू। लोकप्रियताले तिम्रो विनम्रता नखोसोस् र जिम्मेवारीले तिम्रो मौलिकता नबदलियोस्। तिम्रो स्वर अझ धेरै नेपालीको मनसम्म पुगोस्, तिम्रा सिर्जनाले लोक सङ्गीतको मौलिकता जोगाउँदै नयाँ उचाइ चुमुन् र तिम्रो अनुभवले अरू प्रतिभालाई अघि बढ्ने साहस देओस्।
रवि भाइ, तिमी हिजो पनि मेरा भाइ थियौ, आज पनि छौ र भोलि पनि रहनेछौ। तिम्रो सफलता मेरो खुसी हो र तिम्रो आगामी यात्राप्रति मेरो शुभेच्छा छ। तिमीले पार गरेको बाटोले एउटा कुरा प्रमाणित गरेको छ—सङ्घर्षले भरिएको सुरुआतले भविष्यको उचाइ निर्धारण गर्दैन; त्यसलाई निर्धारण गर्ने त कठिन परिस्थितिमा पनि नरोकिने साहस, आफ्नो कर्मप्रतिको इमानदारी र निरन्तर साधना हो।
दुःखको भट्टीबाट निखारिँदै सफलताको उचाइतर्फ अघि बढेको तिम्रो साङ्गीतिक यात्रा अझ समृद्ध बनोस्। तिम्रो व्यक्तिगत सफलता नेपाली लोक सङ्गीतको साझा गौरवमा रूपान्तरित होस्। तिम्रो स्वरमा अझ धेरै जीवनका कथा गुन्जिउन् र तिम्रो कर्मले तिमीजस्तै सपना बोकेर हिँडिरहेका प्रतिभाका लागि नयाँ बाटा खोलोस्। हृदयदेखि नै बधाई तथा उज्ज्वल साङ्गीतिक भविष्यको शुभकामना, भाइ।
तिलु शर्मा पौडेल
